Eric Wiebes, staatssecretaris van Financiën tussen 2014 en 2017, heeft niet zien aankomen dat de strenge wetgeving rondom de kinderopvangtoeslag zou leiden tot de problemen die we nu kennen. Wiebes' grootste zorg was destijds ook helemaal niet de hoge terugvorderingen van de ouders, maar het toeslagensysteem als geheel.

Volg de verhoren over de toeslagenaffaire Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen

"We hebben gewoon niet gezien dat wat nu onwelgevallige wetgeving blijkt, eigenlijk een brandende lont was die een gigantische sociale bom tot ontploffing zou brengen", zei Wiebes maandag tijdens zijn verhoor door de ondervragingscommissie over de toeslagenaffaire.

De centrale vraag die steeds terugkomt in de inmiddels zes dagen durende verhoren is: waarom greep niemand in? Er was bij (oud-)topambtenaren en politici steeds een sterk vermoeden dat de wet te hard was.

"We hebben een tijd lang gedacht dat dit weer zo'n lastig ding in de belastingwetgeving was. We wisten niet dat dit zo groot zou worden", zei Wiebes daarover.

Commissielid Renske Leijten (SP) vond dit te makkelijk. Er waren namelijk genoeg signalen om de bom te kunnen ontdekken. In een interne memo uit 2017 staat bijvoorbeeld al dat de Belastingdienst laakbaar handelde, in datzelfde jaar kwam de Nationale ombudsman met een kritisch rapport over het handelen van de fiscus.

De memo heeft Wiebes, inmiddels minister van Economische Zaken, nooit gezien, zei hij. "De aanpak is in een optelsom totaal dramatisch geweest. Maar als je die optelsom niet kent, dan houdt het op."

Verhoren toeslagenaffaire van start: Hoe fraudejacht ontspoorde
295
Verhoren toeslagenaffaire van start: Hoe fraudejacht ontspoorde

Wiebes las en hoorde nergens de buikpijn binnen fiscus

Er gebeurde meer onder het toeziend oog van Wiebes als staatssecretaris. Er woedde een discussie binnen de ambtelijke top van Financiën dat het toeslagenbeleid te hard was. Een van hen verklaarde vorige week "buikpijn" te hebben van de gang van zaken, maar die buikpijn herkende Wiebes niet.

Hij las het nergens terug en hoorde er ook niemand over. "Er was geen buikpijnnota en geen buikpijngesprek. Er was veel buikpijn, maar dat ging over het stelsel."

Wiebes zag het terugvorderen van de hoge bedragen namelijk niet als probleem, maar de kinderopvangtoeslag met het voorschottenstelsel als geheel. "Je hebt enorme nabetalingen en enorme terugvorderingen. Dat is twee keer ellende." De bewindsman wilde daarom het mes in het stelsel zetten.

'Heb maar een paar armzalige verklaringen in de aanbieding'

Even leek het erop dat Wiebes wel actie zou ondernemen. Hij had het plan om alleen de eigen bijdragen van de kinderopvangtoeslag terug te vorderen, in plaats van alle uitbetaalde toeslagen waardoor zoveel ouders in de problemen zijn gekomen.

Hij werd door zijn ambtenaren gevraagd om hierover contact op te nemen met toenmalig minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher, maar dat is nooit meer gebeurd. Wiebes dacht namelijk op zijn beurt dat hij gebeld zou worden door Asscher. Zo bleef een mogelijk vroege oplossing tussen de ministeries hangen.

'Leemlagen' belemmeren goede communicatie binnen fiscus

"Ik heb maar een paar armzalige verklaringen in de aanbieding", zei Wiebes tot slot. Hij was ook boos, maar wist niet op wie.

Een van die Wiebes hieruit heeft getrokken is dat een goede organisatie fouten kan maken, als er maar de honger is om die te herstellen.

Het probleem bij de fiscus is dat de communicatie tussen de verschillende lagen hapert. Het woord "leemlaag" waardoor de informatie nauwelijks doorsijpelt naar andere afdelingen, werd volgens Wiebes veel gebruikt bij de Belastingdienst.

"Al ben je schaal vier in de organisatie, je moet kunnen aankaarten wat er niet deugt", aldus de bewindsman.