Met problemen in binnen- en buitenland heeft Angela Merkel (64) genoeg te doen in haar laatste drie jaar als bondskanselier van Duitsland. Maandag maakte ze bekend te stoppen als voorzitter van haar partij CDU en niet meer verkiesbaar te zijn bij de volgende verkiezingen in 2021. Wat betekent dat voor het gezag van Merkel in haar laatste drie jaar als leider van Duitsland?

Het besluit van Merkel te stoppen als voorzitter van CDU komt een dag na de voor haar partij teleurstellend verlopen deelstaatverkiezingen in Hessen.

CDU bleef daar weliswaar de grootste partij, maar vergeleken met 2013 is de regionale steun voor de partij flink verminderd. Waar in 2013 38,3 procent van de kiezers in Hessen nog op CDU stemde, was dat afgelopen weekend 27 procent.

Het besluit van Merkel om wel tot 2021 aan te blijven als bondskanselier is opmerkelijk, aangezien ze altijd heeft gezegd dat haar functies als partijvoorzitter en bondskanselier hand in hand gaan. "Dat deed ze met het idee dat je dan echt de partijleider bent en alles kunt aansturen", zegt Hanco Jürgens, onderzoeker bij het Duitsland Instituut en de Universiteit van Amsterdam. "Maar als er nu een nieuwe partijvoorzitter is, kan Merkel zich weer echt focussen op het regeringsbeleid. Dat kwam er door al dat gekrakeel van de laatste maanden niet echt van."

Daarmee doelt Jürgens op de instabiliteit van de huidige regeringscoalitie. Na een voor Duitsland ongekend lange formatie kwam Merkel eerder dit jaar met CSU en SPD tot een nieuwe regering, net als in de periode 2005-2009 en 2013-2017. Maar de huidige coalitie is niet zo solide als vóór 2017. Tijdens de laatste verkiezingen verloren zowel CDU als SPD zetels en het rommelt intern bij de partijen.

Profiel Angela Merkel: Van activist in de DDR tot bondskanselier
178
Video
Profiel Angela Merkel: Van activist in de DDR tot bondskanselier

Nieuwe verkiezingen liggen niet voor de hand

Jürgens denkt niet dat het besluit van Merkel de regeringscoalitie in gevaar gaat brengen. "Dat is alleen het geval als nieuwe verkiezingen aantrekkelijk zijn voor de coalitiepartijen, maar geen van de partijen heeft daar nu belang bij."

Ook historicus Willem Melching van de Universiteit van Amsterdam denkt dat de peilingen Merkel ervan weerhouden om een voortijdig einde te brengen aan de huidige regering. Hij wijst erop dat het het in Duitsland niet gemakkelijk is om de bondskanselier weg te krijgen. Toch denkt Melching niet dat Merkel 2021 redt als kanselier.

“'De kiezer vindt het mooi geweest en zo hoort het in een democratie'”
Willem Melching

​"Als je de positie van partijleider opgeeft, wordt in Duitsland direct aan je stoelpoten gezaagd", zegt hij. "Ze zal het niet langer dan een jaar volhouden. Voorlopig zijn er geen deelstaatverkiezingen meer, maar het zal blijven knagen dat de kiezer geen vertrouwen meer heeft in de regering. Zeker bij coalitiepartner SPD willen ze weg uit die ellende."

Volgens Melching is de aantrekkingskracht van Merkel na dertien jaar uitgewerkt. "Er zijn weinig politici die langer dan twaalf jaar kunnen regeren. Met name het geruzie in de coalitie en de onvrede in de achterban over het migratiebeleid zijn gevaren voor Merkel. De angst bij de kiezer bestaat dat er onder Merkel veel geld naar Italië zal gaan, als de problemen daar groeien. Net als eerder bij Griekenland. De kiezer vindt het mooi geweest en zo hoort het in een democratie. Vroeg of laat eindigt het voor iedereen."

Merkel als kersverse CDU-voorzitter in 2000.(Foto: ANP)

Merkel geldt als een regeringsleider met veel gezag in zowel Duitsland als internationaal. Het is de vraag welke invloed Merkels besluit op haar autoriteit heeft, zowel binnen als buiten de Duitse landsgrenzen.

Melching denkt dat het gezag van Merkel in Europa tanende is, nu Merkel in korte tijd twee binnenlandse verkiezingen verliest. "Als zij straks tegen Italië zegt: 'Jullie moeten meer betalen', dan zullen de Italianen dat niet pikken en tegenwerpen dat zij tenminste wel verkiezingen winnen", zegt de historicus. "Het internationale gezag van Merkel was gebaseerd op haar stabiele regeringen met een grote meerderheid. Je kunt anderen niet de les lezen als je thuis amper een regering overeind kunt houden. Die magie van Merkel is uitgewerkt."

“'In Europa zal Merkel een grote rol blijven spelen'”
Hanco Jürgens

Jürgens stelt dat het aanzien van Merkel in de nabije toekomst afhankelijk is van wie de nieuwe CDU-voorzitter wordt. "Als het Annegret Kramp-Karrenbauer wordt, dan is er voor Merkel niet veel aan de hand. Zij staat dicht bij Merkel en zo kan ze de eenheid bewaren", aldus Jürgens.

"In Europa zal Merkel een grote rol blijven spelen. Als er straks knopen moeten worden doorgehakt over de Brexit, dan is Merkel in die lange, nachtelijke vergaderingen toch heel belangrijk. Zij blijft de vertegenwoordiger van een belangrijk EU-land en iemand met veel prestige. Dat zag je afgelopen weekend toen ze een ontmoeting had met Poetin, Erdogan en Macron."

Angela Merkel: 'Het was een eer jullie bondskanselier te zijn'
61
Video
Angela Merkel: 'Het was een eer jullie bondskanselier te zijn'

Merkel zoekt betrouwbare toekomst voor CDU

Jürgens gelooft dan ook niet dat de kracht van Merkel is uitgewerkt. "Ze is vorig jaar gewoon herkozen. Ze kan in drie jaar nog veel doen. Ze had wel eerder kunnen beginnen met het zoeken naar een opvolger, daar kan het nog misgaan. Merkel wil nieuwe mensen een kans geven, omdat ze hoopt dat de CDU ook na haar vertrek een betrouwbare toekomst heeft. Die overgang naar een nieuwe periode wil ze met dit besluit beginnen."

Volgens Melching staat CDU voor een grote opgave om de kiezers weer terug te winnen, maar hij verwacht dat de partij in de toekomst vaker de samenwerking moet zoeken met meerdere andere partijen.

"Net als in de rest van Europa brokkelen de grote volkspartijen af. CDU moet uitvinden hoe ze kiezers weer kunnen binden. In Duitsland zijn ze niet gewend aan een coalitie met meer dan twee partijen, maar daar zullen ze zich op moeten voorbereiden."