Nederland is een mondiale topproducent van synthetische drugs. De productie van dit soort drugs heeft in 2017 naar schatting een verkoopwaarde van 18,9 miljard euro, hoger dan de jaaromzet van vele multinationals. Hoe komt Nederland aan die grote rol op drugsgebied?

Van die 18,9 miljard euro belandt zo'n 3 tot 5 miljard euro in de zakken van Nederlandse drugscriminelen, stellen vier onderzoekers die verbonden zijn aan de Politieacademie in het rapport Nederland en synthetische drugs: een ongemakkelijke waarheid. Synthetische drugs zijn drugs die in een laboratorium worden gemaakt, zoals xtc en amfetamine.

De onderzoekers stellen dat Nederland de leidende rol heeft gekregen vanwege een combinatie van drie verbonden factoren: de goede prijs-kwaliteitsverhouding van Nederlandse synthetische drugs, de kleine kans voor kopstukken om te worden gepakt en de relatief lage strafmaat.

Nederland Europese draaischijf op gebied van drugsproductie

Kopstukken in de Nederlandse drugswereld lopen in veel gevallen al lang mee en beschikken over een breed netwerk. Zo kunnen de grote jongens in contact komen met honderden ervaren laboranten en pillendraaiers.

Daarnaast hebben ze een netwerk van zogenoemde vernieuwers, chemici met veel kennis over de productie van drugs. Zij kunnen inspelen op wensen van internationale klanten. Kopstukken hebben jaren besteed aan het opzetten van een operatie die ze in staat stelt om goedkoop kwalitatief goede synthetische drugs te produceren.

Grote klanten uit het buitenland kunnen bij Nederlandse producenten terecht voor een breed assortiment drugs. Iemand die bijvoorbeeld een lading cocaïne, xtc en hennep wil hebben, kan zo'n bestelling makkelijk in Nederland plaatsen. Dit maakt het voor buitenlandse criminelen aantrekkelijk om zo'n bestelling te plaatsen. Dat levert minder risico op dan zelf de productie te verzorgen in eigen land.

Factoren die hebben bijgedragen aan de economie in Nederland, zijn tegelijkertijd gunstig voor drugsproducenten. Daarbij noemen de onderzoekers bijvoorbeeld de ligging van het land, de open economie, goede infrastructuur en het vrije verkeer van goederen en personen binnen Schengenlanden. In het rapport wordt gesteld dat Nederland een Europese draaischijf is op het gebied van drugsproductie en -handel.

Nederland laagste strafmaat van de EU-lidstaten

Nederland kent vergeleken met andere landen lage straffen voor een rol bij de productie van drugs. Zeker vergeleken bij Australië, China en Indonesië, landen waar levenslange gevangenisstraffen voorkomen.

Uit een onderzoek uit 2017 van het Europese monitoringsinstituut voor drugs, blijkt dat Nederland het laagste scoort van de 26 EU-lidstaten wat strafmaat betreft. Ook duren rechtszaken met betrekking tot drugsmisdrijven relatief lang. In complexe zaken loopt dit op tot zestig weken.

Volgens de onderzoekers hebben de lage pakkans en strafmaat te maken met het bredere maatschappelijke klimaat in Nederland. Ze stellen dat er een tolerant klimaat rondom drugsgebruik en drugsproductie is ontstaan. "Iets wat gebruikt wordt, moet immers ook geproduceerd kunnen worden", schrijven ze. "Dat daarmee een grote criminele drugswereld in stand wordt gehouden, wordt niet graag onder ogen gezien."

Toine Spapens, hoogleraar Criminologie aan de Universiteit Tilburg, zei eerder dit jaar tegen NU.nl dat de huidige strafmaat inderdaad problemen oplevert. "Als er maar genoeg winst tegenover staat, is er altijd wel iemand die het wil proberen en als ze al na een paar jaar weer terugkomen uit de gevangenis, kunnen ze vaak moeiteloos hun rol weer oppakken. Stoppen doen ze niet."

Eerder dit jaar stelde minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus dat Nederland een "beschamende" leidende rol heeft gekregen in de wereldwijde drugsproductie en -handel, als zowel productie- en doorvoerland. Grapperhaus wil de drugsnetwerken harder aan gaan pakken om de rol van Nederland te verkleinen. Daarbij denkt hij een betere internationale samenwerking en hogere straffen voor deelname aan een criminele organisatie.

Het Openbaar Ministerie (OM) liet dit jaar op een internationale politietop in Rotterdam weten hogere straffen te gaan eisen tegen drugscriminelen. Zo werden in februari straffen tot twaalf jaar geëist tegen de hoofdverdachten van een drugsbende die actief een partyverhuurbedrijf als dekmantel gebruikte.

Volgens criminoloog Spapens maken dit soort straffen wel verschil. "In twaalf jaar is de wereld behoorlijk veranderd en lange straffen zijn wel goed om de netwerken rondom criminele kopstukken te verstoren."

Weinig kans gepakt te worden

Daarnaast heeft opsporing van drugsproductie volgens de onderzoekers geen prioriteit. Dat gebeurde in het verleden alleen als bevriende buitenlandse staten alarm sloegen over de drugswereld in Nederland.

Zo werd oud-premier Wim Kok in het verleden door Frankrijk en de Verenigde Staten aangesproken op de grote hoeveelheid drugs die vanuit Nederland naar die landen zou komen. Dat leverde tijdelijk een verscherping van de opsporing op, maar die prioriteit is door de jaren heen weer verdwenen.

De onderzoekers wijzen erop dat er momenteel te weinig opsporingsambtenaren zijn die strafrechtelijk onderzoek verrichten naar criminelen die zich bezighouden met drugsproductie. Zeker criminele kopstukken die afstand bewaren tot de basisproductie, lopen weinig kans te worden gepakt.