Achtergrond

Wat gebeurt er met jonge verdachten als in zaak-Savannah?

De zeventienjarige Angelo S. is vrijdag veroordeeld tot twee jaar jeugddetentie en jeugd-tbs voor het ombrengen van de veertienjarige Savannah. Hij was zestien jaar oud toen hij Savannah ombracht. Hoe gaat het strafrecht met zulke jonge verdachten om?

In juni van vorig jaar wordt op zondag het lichaam van de dan drie dagen vermiste Savannah gevonden. Een passant ontdekt haar lichaam in een sloot bij een industrieterrein in Bunschoten. Die avond wordt S. uit Den Bosch aangehouden. Hij ontkent betrokken te zijn bij de dood van het meisje.

S. is minderjarig en valt onder het jeugdstrafrecht. In het geval van de inmiddels zeventienjarige jongen kan de rechter nog beslissen om hem als een volwassene te berechten. "Maar dat zou niet zo mogen zijn", aldus advocaat Sidney Smeets van advocatenkantoor Spong eerder tegen NU.nl. Smeets is gespecialiseerd in jeugdstrafrecht. "Het is natuurlijk niet de bedoeling om iemand als volwassene te gaan beoordelen vanwege de ernst van de gepleegde misdaad. Het is ook in strijd met het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind (pdf)."

Nederland heeft bij het ondertekenen van dit verdrag echter een bepaling laten opnemen dat een rechter nog steeds de vrijheid behoudt om kinderen van zestien of zeventien jaar als een volwassene te bestraffen.

"Dat is een maatregel die uit de hoek van kinderrechtenorganisaties veel kritiek krijgt, omdat dit kan betekenen dat je dan zestien- of zeventienjarigen naar een gevangenis voor volwassenen stuurt", legt Yannick van den Brink, docent in jeugdstrafrecht en kinderrechten aan de Universiteit Leiden, uit. "Deze kritiek is gebaseerd op het vraagstuk in hoeverre een minderjarige verantwoordelijk is voor zijn daden." Vrij kwetsbare jongeren komen dan in een voor hen ongeschikte omgeving terecht.

Hersenen

Als het aan Smeets ligt, wordt hier ook niet van afgeweken. "Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat de hersenen van kinderen zich anders ontwikkelen dan de hersenen van volwassenen. Dat betekent dat je minder of op een andere manier verantwoordelijk bent voor je daden."

Geldt dit dan ook als een jongen van veertien iemand vermoordt en daarna doelbewust zijn sporen uitwist? "Absoluut, er is eigenlijk geen enkel argument te vinden waarom je dat niet zou doen. Het simpele feit dat een minderjarige tot op zekere hoogte volwassen aandoende beslissingen neemt, neemt niet weg dat het nog steeds minderjarigen zijn met een minder ontwikkeld geweten en cognitieve functie."

Adolescentenwet

Een beter inzicht in de ontwikkeling van de hersenen lag ook ten grondslag aan het adolescentenstrafrecht (pdf); een wijziging die in 2014 werd aangenomen. Hierin werd bepaald dat het jeugdstrafrecht kan worden toegepast bij jongeren tot 23 jaar.

Een ander argument is dat mensen het meeste criminele gedrag vertonen tussen de 15 en 23 jaar. Volgens Van den Brink wordt er met deze flexibele leeftijdsgrens ook gepoogd maatwerk te leveren voor een specifieke groep adolescenten, de (licht) verstandelijk beperkten. "Een aanzienlijk deel van de jongeren die met het strafrecht in aanraking komt, is licht verstandelijk beperkt", legt hij uit. "Een deel van die groep zou beter gebaat zijn bij straffen die wat meer een pedagogisch karakter hebben. En op den duur zou dat ook effectiever moeten zijn om herhaling te voorkomen."

Het volgens het jeugdstrafrecht bestraffen van adolescenten van boven de achttien jaar gebeurt echter nog weinig.

Heropvoeding

De (her)opvoedende taak en het voorkomen van herhaling is het uitgangspunt van het jeugdstrafrecht en de daarbij behorende justitiële jeugdinrichtingen (JJI). "Het belangrijkste verschil tussen een 'gewone' gevangenis en een jeugdinrichting is dat er wordt gewerkt met een zogenaamd orthopedagogisch leefklimaat", aldus Bart van Els, algemeen directeur van de Rijks Justitiële Inrichting.

"Dat wil zeggen dat de behandeling en ondersteuning en bejegening in het teken staan van de opvoeding, groei en ontwikkeling van de jongeren."

Ouders

Ook spelen de ouders een belangrijke rol. Zij worden overal nauw bij betrokken; niet alleen tijdens de rechtszaak, maar ook als hun kinderen veroordeeld zijn. "We nodigen ze uit voor gesprekken in de inrichting en activiteiten als ouderavonden, diploma-uitreikingen of regulier bezoek." Zij mogen dan ook vaker langskomen. Voor bekenden en vrienden is er minstens één uur per week ingeruimd.

De jongeren worden bij voorkeur in een inrichting geplaatst die zo dicht mogelijk in de buurt van hun woonplaats ligt. Daar worden zij om 7.30 uur gewekt, om samen met hun leefgroep, die niet groter is dan tien personen, te ontbijten. De straf, die onder privacy valt, heeft over het algemeen geen invloed op de samenstelling. De jongeren die een zedendelict hebben gepleegd, vormen een uitzondering. Zij worden op een aparte afdeling van een instelling geplaatst, omdat ze een andere behandeling nodig hebben.

Ze volgen een verplicht dagprogramma van twaalf uur dat uit vijf tot zes uur onderwijs bestaat en de rest staat in het teken van therapie, behandeling of interventies. Om 20.30 uur worden ze dan weer ingesloten in hun kamer. Afhankelijk van de duur van hun straf, werken ze in vijf fases aan hun terugkeer naar de samenleving.

PIJ-maatregel

In enkele gevallen, zoals dat van S., acht de jeugdrechter alleen een celstraf niet genoeg. Hij heeft dan de mogelijkheid om een zogenoemde PIJ-maatregel, beter bekend als jeugd-tbs, op te leggen; de zwaarste strafrechtelijke maatregel. Dat wordt alleen gedaan bij jongeren met een gebrekkige ontwikkeling of psychische stoornis. De PIJ-maatregel bestaat uit een intensieve behandeling die plaatsvindt in dezelfde inrichting waar degene vastzit.

De PIJ-maatregel duurt maximaal zeven jaar, maar kan dankzij de invoering van het adolescentenstrafrecht in tbs voor volwassenen omgezet worden als men inschat dat de persoon nog niet uitbehandeld is en nog steeds een gevaar voor de samenleving vormt.

"Dat betekent in theorie dat een veertienjarige die een PIJ-maatregel krijgt, zijn hele leven vast kan zitten", verduidelijkt Van den Brink. "Of het omzetten van de PIJ-maatregel naar reguliere tbs ook gaat gebeuren, zal de toekomst moeten uitwijzen, maar het is dus niet zo dat iemand na een zwaar delict zo weer buiten staat."

Behandeling

Smeets is niet onverdeeld enthousiast over de PIJ. Hij zegt dat hij met cliënten heeft meegemaakt dat er dagen waren dat ze niet behandeld werden. De reden daarvoor was een gebrek aan personeel of gekwalificeerde mensen. "Er werd dan gezegd dat de PIJ voor een dagelijkse structuur in hun leven zorgde en daarmee nog steeds zinvol was", aldus de advocaat. "Je kan je afvragen of dat de bedoeling is?"

Een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie laat desgevraagd weten dat de jeugdinrichtingen over voldoende personeel beschikken. "In de Randstad is het iets moeilijker om aan goed opgeleid personeel te komen, al doen we dan geen concessies aan de kwaliteit, of is er minder behandeling", verduidelijkt het ministerie. "Jongeren worden dan naar een andere JJI overgeplaatst en we sluiten dan een groep totdat er weer voldoende personeel is aangenomen en ingewerkt."

Toekomst

Volgens Smeets is het bij jeugdige verdachten vooral heel erg belangrijk dat alles formeel klopt, daarnaast wegen de persoonlijke omstandigheden zwaar. Ook zal hij als advocaat eerder geneigd zijn om een verdachte het advies te geven te bekennen als hij ook werkelijk schuldig is.

"Bij een minderjarige kan dat een heel belangrijke factor zijn", zegt hij. "Voor een jong iemand is het anders veel moeilijker om je te beroepen op het feit dat je minderjarig bent, waarmee je een zekere vorm van coulance verdient. Je moet voor een jong persoon een situatie creëren waarbij hij of zij uiteindelijk nog wel een toekomst heeft. Dat is de belangrijkste insteek."

Lees meer over:
Tip de redactie