Een politieke aardverschuiving: zo noemen experts de uitslag van de Duitse verkiezingen. Waarom is dit resultaat zo revolutionair? Wat gaat er veranderen aan de koers van bondskanselier Angela Merkel? En wat merkt Nederland hiervan?

Het CDU-CSU-blok van Angela Merkel is in Duitsland nog steeds de grootste partij, maar behaalde met 33 procent van de stemmen het slechtste resultaat in bijna zeventig jaar. Coalitiepartner SPD kreeg een flinke dreun en de rechts-populistische AfD is met 12 procent van de stemmen de derde partij van Duitsland geworden.

"Duitsland is in de moderne tijd aangekomen", stelt historicus Willem Melching van de Universiteit van Amsterdam. "Hun politiek was tot nu toe nog heel traditioneel, met twee grote volkspartijen zoals wij dat ook lange tijd hadden."

Maar dat landschap is met de verkiezingen van zondag helemaal opengebroken. "Ondanks de kiesdrempel zitten er nu zeven partijen in de Bondsdag. En de enige mogelijkheid is een coalitie met drie partijen. Dat is allebei ongekend."

Jamaica-coalitie

Er lijkt maar één reële optie te zijn voor een nieuwe regering onder Merkel: de zogenoemde 'Jamaica-coalitie' van CDU/CSU met de liberale FDP en milieupartij De Groenen. "In Duitsland is wettelijk vastgelegd dat een formatie niet te lang mag duren, dus het worden geen Nederlandse taferelen in dat opzicht", legt Melching uit. "Bovendien heeft geen van de partijen belang bij nieuwe verkiezingen, de enige andere optie als er geen coalitie kan worden gesmeed."

Het vormen van een nieuwe coalitie wordt overigens nog een flinke kluif, stelt onderzoeker en Duitsland-kenner René Cuperus die onder meer verbonden is aan de UvA en het Duitsland Instituut. "Merkel belandt voor haar samenwerking tussen de CSU en de Groenen in een enorme spagaat", legt hij uit. "Als je die partijen naar het Nederlandse landschap vertaalt, heb je het over de SGP en GroenLinks. Er is lastig een grotere wereld van verschil denkbaar."

Vechtkabinet

Ook Melching voorspelt "een gezellig vechtkabinet. De FDP en De Groenen hebben de afgelopen periode gezien dat samenwerken met de CDU gelijk stond aan politieke zelfmoord. De socialisten zijn de afgelopen regeerperiode flink afgestraft, net als de liberalen daarvóór. Dus beide partijen zullen er zeer alert op zijn hun eigen achterban niet van zich te vervreemden."

Bovendien heeft de rechtse kiezer met de winst voor de rechtse AfD een helder signaal afgegeven. In grote delen van de voormalige DDR is de AfD de tweede partij geworden. "Daar zitten amper vluchtelingen, dus het is méér dan alleen maar een signaal over dat vraagstuk", stelt directeur Ton Nijhuis van het Duitsland Instituut.

"Het gaat er meer om dat sommige Duitsers zichzelf tweederangsburgers voelen. Ze hebben het gevoel dat zij al jarenlang achter in de rij staan, dat ze niet worden gerespecteerd." Dat is een gevoel dat nog steeds erg leeft onder veel Duitsers in het oosten. "De Duitse hereniging is blijkbaar niet zo vlekkeloos verlopen als iedereen maar aannam."

Negatiever imago

Het is wrang dat de opkomst van de AfD Duitsland in het buitenland weer in een negatiever daglicht plaatst, constateert Cuperus. "Duitsland heeft zich de afgelopen jaren juist geprofileerd als het gezicht van de welkomstpolitiek", legt de kenner uit. "Het resultaat is dat er nu een halve neo-nazipartij in de Bondsdag zit. Het positieve internationale Duitse imago op dit vlak is met deze verkiezingsuitslag deels tenietgedaan. Merkel heeft toch de impact van haar immigratiepolitiek bij een bepaald deel van de bevolking onderschat."

Cuperus vreest dat ook het geweld in zowel links- als rechts-radicale hoek zal toenemen. "Je ziet historisch gezien dat de bereidheid tot geweld in Duitsland veel groter is dan in omringende landen", legt hij uit. "Kijk naar de protesten rond de G7-top, maar ook naar het grote aantal aanvallen op asielzoekerscentra. Deze uitslag zal een verdere polarisatie van de Duitse samenleving alleen maar in de hand werken."

Neo-nazi's 

Het is lastig te voorspellen in welke richting de AfD zich zal ontwikkelen. "Alle kenners en journalisten hebben wederom de winst van de populisten onderschat", stelt Melching. "Maar de opkomst van de AfD past natuurlijk in het patroon dat we al in zoveel andere landen zagen."

Hij wijst erop dat de rechts-populisten in Duitsland een opvallend brede aanhang hebben. "Het zijn echt niet alleen de verstokte nostalgische oudjes die terug verlangen naar vroeger; ook veel jongeren hebben voor de AfD gekozen."

Binnen de jonge partij voltrok zich voor de verkiezingen al een hevige richtingenstrijd. "Een deel van de AfD bestaat uit 'gewone' rechts-populisten, vergelijkbaar met Wilders", stelt Cuperus. "Maar er is ook een kern van échte rechts-extremisten en neo-nazi's die nu dankzij de verkiezingswinst een serieus platform in de Bondsdag hebben gekregen."

Rauw debat

Het politieke debat zal rauwer worden, voorspelt de kenner. "En elke onsmakelijke uitspraak zal dagenlang de media domineren, zoals dat hier in Nederland ook met iedere soundbite van Wilders gebeurt. Dat soort incidentjes leiden alleen maar af van de échte problemen die in Duitsland moeten worden opgelost: het feit dat er veel Duitsers zijn die niet profiteren van de sterke economie, het gebrekkige onderhoud van de infrastructuur, het achterblijven van de digitale faciliteiten in het land."

Nijhuis verwacht meer 'Janmaat-praktijken' in het Duitse parlement. De voorman van de CentrumDemocraten werd in de jaren tachtig en negentig in de Nederlandse Tweede Kamer genegeerd door andere partijen. "Ik kan mij voorstellen dat andere Bondsdag-leden gewoon weglopen als de AfD aan het woord komt. Een cordon sanitaire lijkt mij ook een logische stap voor de andere partijen."

Minder speelruimte

Daarnaast heeft Merkel binnen Europa voortaan aanzienlijk minder speelruimte, stelt de directeur van het Duitsland Instituut. "Zij is een leider geworden die met één hand op de rug moet opereren: zowel de AfD in het parlement als de Europa-kritische FDP zullen ervoor zorgen dat zij in Europees opzicht minder haar eigen gang kan gaan." Dit is een tegenvaller voor de Franse president Macron, die de Europese samenwerking juist verder uit wil rollen.

Voor Nederland is deze ontwikkeling overigens niet perse ongunstig, voegt Nijhuis er aan toe. "Rutte is vooral een Europees pragmaticus: we zijn vóór Europa maar zetten geen stap harder dan strikt noodzakelijk is. Voor die lijn zal Merkel nu ook noodgedwongen moeten kiezen." 

In economisch opzicht blijft het echter afwachten voor Nederland hoe stabiel de nieuwe coalitie zal blijken. "Duitsland is voor Nederland de eerste handelspartner", legt Cuperus uit.

"Dus elke stap die de Duitse politiek neemt heeft invloed op onze cijfers. Instabiliteit in de Duitse politiek betekent doorgaans minder besluiten, minder hervormingen, minder opdrachten en dus minder economische groei. Dat gaat Nederland op de lange duur zeker merken."