BRUSSEL - Europa en Turkije hebben vrijdag volgens premier Balkenende 'geschiedenis geschreven' door onderhandelingen te beginnen over Turks lidmaatschap van de EU. Voorwaarde is wel dat Turkije voor aanvang van de gesprekken, die 3 oktober volgend jaar moeten beginnen, Cyprus indirect zal erkennen.

Na keiharde onderhandelingen daarover heeft de Turkse premier Erdogan dit toegezegd. De onderhandelingen zullen zeker tien tot vijftien jaar in beslag nemen.

Hard

Aan het besluit gingen lange, moeilijke en heftige besprekingen vooraf in de nacht van donderdag op vrijdag en tijdens de top zelf. "Het was hard tegen hard", aldus een bron rondom de onderhandelingen tussen Balkenende en Erdogan. De Turkse premier dreigde op een moment zelfs op te stappen en terug te vliegen naar Ankara. Later zei Erdogan wel dat "Balkenende de weg vrij heeft gemaakt". Volgens bronnen heeft Balkenende Erdogan overgehaald uiteindelijk niet 's middags al op het vliegtuig te stappen.

Hoewel volgens Balkenende "de uitkomst niet gegarandeerd is", liet Erdogan er vrijdag geen twijfel over bestaan dat de onderhandelingen zullen leiden tot aansluiting bij de unie. "Het doel is volledig lidmaatschap", aldus de regeringsleider, die van de media uit eigen land langdurig applaus kreeg in een Brussels hotel.

Verankering

De EU heeft afgesproken dat Turkije een "stevige verankering krijgt in de Europese structuren" als Ankara na de onderhandelingen mislukken. De EU kan langdurige beperkingen opleggen aan Turkije als EU-lid, als de Europese leiders dit "nodig achten". Daarbij valt te denken aan een jarenlange of mogelijk permanente stop op de komst van nieuwe Turkse werknemers naar Europa.

De Britse premier Blair noemde het besluit om met Ankara te gaan onderhandelen "een bewijs dat er in Europa geen sprake is van een botsing van beschavingen". De Franse president Chirac meende dat er voor Turkije nog een "lange en zware weg te gaan is".

Referendum

Oostenrijk, dat lange tijd erg sceptisch stond tegenover het beginnen van toetredingsonderhandelingen met Turkije, kondigde bij monde van kanselier Schüssel al een referendum aan over Turks lidmaatschap aan het einde van de onderhandelingen.

Cyprus

Oostenrijk bleek in Brussel uiteindelijk niet de grootste dwarsligger, hoewel dat vooraf was verwacht. Cyprus speelde het spel ook erg hard door formele erkenning door Turkije te vragen. Volgens Balkenende zal daarvan geen sprake zijn. Wel heeft Erdogan mondeling toegezegd de douane-unie met de nieuwe EU-lidstaten, waaronder Cyprus, voor 3 oktober goed te keuren.

Cypriotische schepen krijgen daardoor de langverwachte toegang tot Turkse havens. Van een parafering vooraf van de akkoorden door de Turken, waar Cyprus ook op aandrong, is uiteindelijk geen sprake. Cyprus ging daarbij pas door de bocht na forse druk van de grote EU-lidstaten. GroenLinks-europarlementariër Lagendijk, die voorzitter is van de parlementaire delegatie voor Turkije, sprak vrijdag van een "erkenning-light" door Ankara.

CDA

De CDA-fractie in de Tweede Kamer houdt de mogelijkheid open dat de onderhandelingen uiteindelijk leiden tot een speciaal partnerschap. Van een volwaardig lidmaatschap kan alleen sprake zijn als Turkije voldoet aan de politieke criteria, zoals de verbetering van de mensenrechten.

CDA-fractieleider Verhagen zei dat vrijdag in reactie op het akkoord van de Europese top in Brussel. Geen garanties vooraf houdt bovendien de 'druk op de ketel', vindt Verhagen. Volgens hem verdient premier Balkenende een 'grote pluim' voor het succesvol maken van de EU-top.

Het CDA was steeds huiverig over het starten van onderhandelingen met het islamitische Turkije. Volgens de christen-democraten zou het land eerst zeven hervormingswetten moeten aannemen en maatregelen moeten nemen tegen martelingen en intimidatie van christenen.

VVD

De VVD-fractie is verheugd over het starten van de onderhandelingen. VVD-Kamerlid Van Baalen hoopt wel dat Turkije snel overgaat tot volledige erkenning van de Grieks-Cypriotische regering.

PvdA

De PvdA kan instemmen met het besluit onderhandelingen te beginnen met Turkije over toetreding. "Het is belangrijk dat er geen misverstand meer bestaat over de noodzaak dat Ankara voor het begin van de onderhandelingen Cyprus moet erkennen," zei het Tweede-Kamerlid Timmermans.

Verder is het voor zijn fractie van groot belang dat er een noodremprocedure in het onderhandelingstraject wordt opgenomen. Als Turkije de democratische hervormingen laat sloffen, moeten de onderhandelingen stilgelegd kunnen worden. Voorts vindt de PvdA het van belang dat er geen garanties worden gegeven voor de uiteindelijke toetreding en dat het vrij verkeer van Turkse werknemers aan banden kan worden gelegd.

Wilders

Kamerlid Wilders gaat volgende week in de Tweede Kamer een motie van treurnis indienen. Wilders zei vrijdagavond dat hij het eens is met premier Balkenende dat het om een historische beslissing gaat, maar dan een 'historisch foute beslissing'. "Balkenende is op beschamende wijze door de bocht gegaan, zeker waar het de erkenning van Cyprus betreft", aldus Wilders.

Volgens hem belooft de wijze waarop het akkoord met Turkije tot stand is gekomen weinig goeds voor de toekomst. "Ik vind het een kwalijke zaak. De invloed van de islam in Europa zal hierdoor alleen maar worden vergroot. Bovendien willen de meeste Europeanen Turkije niet bij de Europese Unie", zegt het Kamerlid.

Kroatië

De EU besloot ook het licht op groen te zetten voor Kroatië, dat waarschijnlijk veel eerder dan Turkije kan toetreden tot de unie. Een streefdatum voor toetreding is niet genoemd, de onderhandelingen beginnen op 17 maart volgend jaar. Voorwaarde voor Zagreb is wel dat het "volledig" samenwerkt met het Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag. Volgens hoofdaanklager bij het tribunaal Del Ponte is daarvan momenteel absoluut nog geen sprake.

De Kroatische premier Sanader ontkent dit. Balkenende zei dat Luxemburg als volgende voorzitter moet beoordelen of Kroatië voldoende voortgang boekt.

Bulgarije en Roemenië, die de onderhandelingen met de EU onlangs afsloten, zullen april volgend jaar het verdrag voor toetreding tot de unie ondertekenen. In 2007 sluiten zij dan defintief aan bij de EU, die met hun komst 27 leden zal tellen.

Terrorisme

De EU-leiders gingen verder akkoord met een breed pakket aan maatregelen tegen terrorisme, dat was opgesteld door Europees antiterreurcoördinator en oud-staatssecretaris van Binnenlandse Zaken De Vries. Dat pakket voorziet onder meer in het langer vasthouden van informatie over verdachte telefoongesprekken en betere uitwisseling van gegevens over terroristen.