Minister-president Mark Rutte noemt het overlijden van Mandela "een moment om stil van te worden en dankbaar terug te kijken".

"Nelson Mandela was een uniek mens met een ongekend charisma en een groot moreel gezag. Zelfs na 27 jaar Robbeneiland bleef hij geloven in de menselijkheid. In zijn nieuwe Zuid-Afrika was er een plek voor iedereen. Mandela was een verzoener en een verbinder die met zijn mildheid en wijsheid het verschil maakte voor zijn land en de wereld inspireerde", aldus Rutte.

Namens het kabinet heeft premier Rutte in een brief aan president Jacob Zuma de Nederlandse gevoelens van groot respect en diep medeleven overgebracht aan de bevolking van Zuid-Afrika.

Frans Timmermans

Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans (PvdA) noemt Nelson Mandela een 'zeldzaam grote geest'. "Zuid-Afrika en de hele wereld verliezen niet alleen de meest inspirerende leider van onze tijd, wij verliezen een groot mens, met een groot hart."

Op Facebook memoreert Timmermans hoe Mandela decennia vastzat en na zijn vrijalting 'zonder bitterheid of rancune de verzoening zocht'. "Nelson Mandela was een zeldzaam grote geest, die door zijn moed, overtuiging en medemenselijkheid ons allen, de hele mensheid, een sprong voorwaarts liet maken."

Bekijk reacties van verschillende politici:

Halbe Zijlstra

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra zegt dat met het overlijden van Mandela een groot politicus, maar vooral "een bijzonder mens" is heengegaan.

"Hij gaf Zuid-Afrika zijn vrijheid terug en was een voorbeeld van een leider in de meest pure en eerlijke vorm. Na 27 jaar gevangenschap onder erbarmelijke omstandigheden zette hij zijn strijd tegen de apartheid onverminderd voort. Hij werd dan ook niet voor niets de 'Vader van het Vaderland' genoemd. Ik wens zijn naasten, maar ook alle Afrikanen, veel sterkte met het verwerken van dit verlies.''

Diederik Samsom

Diederik Samsom zegt donderdagavond: "Met het overlijden van Nelson Mandela is de meest inspirerende vrijheidsstrijder en politicus van de afgelopen decennia heengegaan."

"Ik herinner me het magische moment van zijn vrijlating uit 27 jaar gevangenschap en heb net als de rest van de wereld met grote bewondering gevolgd hoe hij na jarenlange onderdrukking, zonder rancune werkte aan de verzoening van een gespleten land. Daarmee was hij een voorbeeld voor ons allemaal. En dat blijft hij. Zijn strijd, zijn vergevingsgezindheid, zijn charisma en leiderschap zullen ons altijd blijven inspireren", aldus Samsom.

Alexander Pechtold

D66-leider Alexander Pechtold zegt dat met het overlijden "een groot mens" is overleden. 

"Door zijn bewonderenswaardige vastberadenheid heeft hij het verschil kunnen maken, niet alleen voor mensen in Zuid-Afrika, maar wereldwijd. Hij streed voor vrijheid en won die strijd. Hij vocht tegen de ongelijkheid van de apartheid en won dat gevecht. Mensen met zo’n grote betekenis zijn zeldzaam in de wereldgeschiedenis."

Bram van Ojik, fractievoorzitter GroenLinks reageert op Twitter: ''Mandela is een geweldige bron van inspiratie, een voorbeeld. Veerkracht, tolerantie, verzoening en zonder enige wrok het beste doen. Hij heeft een land dat totaal gebroken was kunnen verenigen.''

"Met het overlijden van Nelson Mandela verliest Zuid-Afrika en de wereld een dienend leider. Als geen ander in de recente geschiedenis toonde hij de helende kracht van vergeving en de zegen van verzoening", meldt fractievoorzitter van de Christen Unie, Arie Slob.

Emile Roemer

SP-fractievoorzitter Emile Roemer reageert op Twitter: ''Met Nelson Mandela is een groot mens heengegaan. Hij was een symbool van respect, verzoening en het voorbeeld van strijd voor gerechtigheid.''

"De hele wereld heeft er weet van, de hele wereld rouwt, Zuid-Afrika’s burgers voorop. Zo belangrijk is Nelson Mandela voor ons allemaal geworden. Een moderne heilige, een prachtige inspiratiebron, het voorbeeld dat het goede kan overwinnen", zegt Jan Marijnissen, voorzitter van de SP.

Ruud Lubbers

Oud-premier Ruud Lubbers roemt donderdag op Radio 1 de 'grootsheid' van de overleden Mandela. ''De man stond boven het geweld en straalde dat helemaal uit. Hij was een geweldige persoonlijkheid.''

Lubbers mocht aanschuiven bij gesprekken tussen de toenmalige president De Klerk en Mandela over de afschaffing van de apartheid.

''Wij hadden de boeren gebracht naar Zuid-Afrika, maar hij wist heel goed dat er juist vanuit Nederland heel veel steun is geweest voor de afschaffing van de apartheid en dat liet hij ook blijken toen aan tafel zat met De Klerk. Hij zat daar niet voor een afrekening, maar voor de toekomst van Zuid-Afrika.''

Met het overlijden van Nelson Mandela is een bijzonder icoon heengegaan. Dat laat Hans van den Broek, voormalig minister van Buitenlandse Zaken, donderdagavond weten. ''Ik heb buitengewoon respect voor deze icoon in de internationale geschiedenis.''

Als lid van de Europese Commissie was Van den Broek aanwezig toen Mandela als president van Zuid-Afrika in 1994 werd ingehuldigd. ''Wat ik met name zo bijzonder vond is dat hij, na 27 jaar gevangen te hebben gezeten, na zijn vrijlating niet de tegenstellingen onderstreepte, maar de dialoog zocht."

Wim Kok

Oud-premier Wim Kok laat in een reactie weten dat hij meeleeft met de familie van Mandela en naar ''alle mensen die -veraf of dichtbij- door hem zijn geïnspireerd en zoveel van hem zijn gaan houden''.

Volgens Kok stonden verzoening, rechtvaardigheid en harmonie centraal voor Mandela.

''Met zijn boodschap heeft hij bij honderden miljoenen mensen elders in de wereld -tot ver buiten Zuid-Afrika - respect en grote waardering geoogst. Zo is hij uitgegroeid tot een voorbeeld en inspiratiebron voor velen in hun strijd tegen onvrijheid, onrechtvaardigheid en schending van de menselijke waardigheid''.

Prinses Mabel schrijft op Twitter: "Laten we Nelson Mandela eren door onze levens te leven in de geest van de vele lessen die hij ons heeft geleerd." Mabel was van 2008 tot 2012 de eerste directeur van The Elders, een onafhankelijke groep van belangrijke wereldleiders bijeengebracht door Mandela. De groep richt zich op het bevorderen van vrede, rechtvaardigheid en mensenrechten.

Ruud Gullit

"Die man had zo'n aura en zo'n karma: iedereen was altijd onder de indruk van hem. Dat heb ik alleen maar bij hem gezien'', reageert oud-voetballer Ruud Gullit donderdagavond.

Gullit zette zich, net als Mandela, in tegen discriminatie. De twee hebben elkaar ook enkele keren ontmoet en Gullit droeg een door hem gewonnen voetbalprijs aan de anti-apartheidsstrijder op.

Bekijk een fragment van Mandela en Gullit:

Conny Braam, anti-apartheidsactiviste en een van de oprichters van de voorloper van het Nederlands Instituut voor Zuidelijk Afrika: "Dat Zuid-Afrika zo'n afgrijselijk systeem heeft gehad, maar ook het bijzonderste mens van de laatste 30 jaar heeft voortgebracht, stemt wel hoopvol, ook op de dag dat hij is overleden.''

Profiel Mandela | Dossier Mandela | Liveblog (gesloten) | Reacties buitenland | Mandela in beeld