BRUSSEL - In de periode dat Turkije zich warmloopt voor de Europese Unie, zijn de mensenrechten er flink verbeterd. De voortgang kan echter stilvallen, zodra Turkije zeker is van toetreding. Hetzelfde gebeurde namelijk in Roemenië en Bulgarije, aldus directeur Dick Oosting van Amnesty International Europa in Brussel.

Die waarschuwing van Oosting komt kort voor de Turkse premier Erdogan woensdag op bezoek gaat bij premier Balkenende. De EU beslist in december, onder voorzitterschap van Nederland, of Turkije dusdanig is hervormd dat onderhandelingen over toetreding tot de EU kunnen beginnen.

Volgens Oosting zijn de mensenrechtenschendingen in Turkije geen incidenten, maar behoorlijk serieus. "Turkije heeft wel de beste bedoelingen'', benadrukt hij. "Maar de weg is nog lang. Je verandert in een paar weken niet wat decennia normaal was.'' Turkije past de doodstraf niet meer toe. Maar de politie martelt nog wel verdachten, rechtszaken verlopen niet geheel eerlijk, mensen worden gediscrimineerd, de vrijheid van meningsuiting en vergadering is te beperkt.

Aparte categorie

De grove systematische schendingen plaatsen Turkije in een 'aparte categorie' voor Amnesty. De situatie is er slechter dan in Kroatië en Roemenië, die ook in de wachtkamer zitten voor de Europese Unie. Oosting noemt Turkije in een rijtje met onder meer Congo, China en Rusland.

Amnesty wil zich niet uitspreken voor of tegen toetreding van Turkije. Dat is geen taak voor de mensenrechtenorganisatie, vindt Oosting. Als de EU in december besluit over toetreding van Turkije, wordt niet alleen gekeken naar de mensenrechten, maar ook naar de economische en politieke effecten van toetreding. Turkije heeft een bloeiende economie met zeventig miljoen inwoners en vormt een politieke brug naar het oosten.

"Een moeilijke afweging'', erkent Oosting. De Franse president Chirac wil Turkije nog even op afstand houden, onder meer wegens de discriminatie van de Koerdische minderheid. Anderen vrezen dat een langdurig uitstel de hervormingen in Turkije teniet zal doen.

Drukmiddel

Toch ziet Amnesty een blijvend drukmiddel voor betere mensenrechten in Turkije, ook na toetreding. Oosting kijkt daarvoor naar het verdrag van de Europese Unie. "Lees artikel zeven, dat in is ingevoegd: bij dreigende schendingen van de waarden van de mens, kan een land tijdelijk zijn stemrecht kwijtraken'', aldus Oosting. Dat artikel zou meer politieke aandacht kunnen krijgen. "Echt toepassen van dat artikel zal niet snel gebeuren, maar het kan een prima drukmiddel zijn. Niet alleen voor Turkije, maar voor alle Europese landen''.

Want ook in de huidige lidstaten gaat nog te veel fout, vindt Oosting. Het Amnesty-jaarverslag meldt schendingen in 21 van de 25 EU-landen, Nederland bleef daarbuiten. In januari meldde de organisatie nog politieoptreden in Duitsland, waarbij doden vielen. Spanje kreeg ook ernstige kritiek. ,,Europa moet zelf het goede voorbeeld geven als ze anderen geloofwaardig willen aanspreken op mensenrechten''.