WASHINGTON/BAGDAD - De Amerikaanse bewindvoerder voor Irak, Paul Bremer, heeft vrijdag in het Witte Huis overleg gevoerd met president George Bush. Het gesprek stond in het teken van de dreigende crisis over het Amerikaanse plan voor de machtsoverdracht in Irak.

Bremer zei na afloop dat de Verenigde Staten bereid zijn "op het geschikte moment" na te denken over "verfijningen" in het omstreden plan, zonder daar verder expliciet op in te gaan. Bush en Bremer praten zaterdag en zondag verder.

Geen verkiezingen

De Verenigde Staten willen op 30 juni de macht in Irak aan een tijdelijke Nationaal Assemblee overdragen. Tijdens vergaderingen in alle achttien provincies van het land moeten 250 leden van het orgaan worden aangewezen. Vrije verkiezingen zijn volgens de Amerikanen niet mogelijk. De tijd, de kiesregisters en stabiliteit zouden daarvoor ontbreken.

De belangrijkste religieuze leider van de sjiïeten, grootayatollah Ali al-Sistani, neemt hier vooralsnog geen genoegen mee en eist dat het volk de leden van de assemblee kiest. In Basra, in het zuiden van Irak, gingen donderdag al tienduizenden mensen de straat op om te protesteren tegen de Amerikaanse plannen. Een vertegenwoordiger van al-Sistani heeft vrijdag met meer demonstraties en een algemene staking gedreigd. "In de komende dagen zullen we protesten en stakingen zien en mogelijk een confrontatie met de bezettingstroepen als zij blijven vasthouden aan hun koloniale plannen en 's lands politiek willen vormgeven om hun eigen belangen te bevorderen", zei sjeik Abdel Mahdi al-Karbalai.

Fatwa

Een andere vertrouweling van al-Sistani zei eerder op de dag dat de grootayatollah de door de Amerikanen ingestelde regeringsraad in de ban wil doen als er geen vrije verkiezingen komen. In een fatwa (religieuze opinie) zou al-Sistani zijn volgelingen verbieden de regeringsraad nog langer te ondersteunen. Een dergelijke fatwa zou een oproep tot demonstraties kracht bijzetten.

Leden van de regeringsraad reizen nu nog voortdurend af naar Najaf in een poging al-Sistani gunstig te stemmen. De sjiïeten vormen ongeveer 60 procent van de Iraakse bevolking en de grootayatollah is een machtig man die de VS graag te vriend willen houden. Bremer heeft nog nooit direct contact met hem gehad.

Kofi Annan

De Amerikaanse bewindvoerder overlegt maandag met secretaris-generaal Kofi Annan van de Verenigde Naties. Na een moeizaam jaar zoekt Washington daar weer hulp om het groeiend conflict over de vorming van de overgangsregering op te lossen.Samen met Adnan Pachachi, de huidige voorzitter van de Iraakse regeringsraad, zou Bremer Annan om willen krijgen voor het Amerikaanse plan.

De VS willen dat de VN allereerst een team naar Irak stuurt om de sjiïeten ervan te overtuigen dat directe verkiezingen voorlopig niet haalbaar zijn. Dat hebben VN-diplomaten vrijdag laten weten. Kofi Annan zou in een briefwisseling met de Iraakse regeringsraad hebben laten weten dat ook hij denkt dat vrije verkiezingen pas op zijn vroegst in 2005 haalbaar zijn.

Bloed

Toch zou de VN-baas hebben laten doorschemeren dat hij er weinig voor voelt om het Amerikaanse plan legitimiteit te verschaffen. Ook wil Annan geen levens riskeren. De VN trokken zich uit Irak terug na de bloedige aanslag in augustus op het hoofdkwartier in Bagdad, waarbij onder anderen de toenmalige VN-gezant voor Irak, de Braziliaan Vieira de Mello, om het leven kwam. Binnen de VN verwachten ze pas weer een rol te gaan spelen nadat de soevereiniteit aan de Irakezen is overgedragen.