DEN HAAG - Nu de onderhandelaars Balkenende (CDA) en Bos (PvdA) dinsdag de steun van hun fracties hebben gekregen bij hun opstelling tegenover de oorlog in Irak, willen ze vaart gaan maken met de kabinetsformatie.

Woensdag pakken ze meteen het meest heikele onderwerp bij de kop, de noodzakelijke miljardenbezuinigingen om de overheidsfinanciën op orde te krijgen. PvdA-leider Bos denkt nog steeds dat de formatie in april afgerond kan worden.

Strijdbijl

Bos had dinsdag de meeste moeite zijn 42-koppige fractie achter het maandagavond met CDA-leider Balkenende bereikte compromis te krijgen over de Nederlandse steun aan de aanval op Irak. CDA en PvdA spraken toen af de strijdbijl te begraven, de aanpak van Irak te steunen en te accepteren dat ze het niet eens zouden worden over de vraag of de Verenigde Staten zonder de Verenigde Naties mocht optreden.

PvdA'ers hadden eerder gezegd niet met het CDA verder te willen als er geen overeenstemming zou zijn over de opstelling van Nederland bij de aanpak van de Iraakse leider Saddam Hussein.

Breekpunt

Dinsdag besloot de PvdA-fractie de onderhandelingen met het CDA over de vorming van een nieuw kabinet toch door te zetten. Hoewel dat een groot aantal PvdA'ers moeite kostte, bleef alleen Kamerlid Van Heemst van mening dat het meningsverschil over Irak een breekpunt had moeten zijn. Andere PvdA'ers als Samsom, Arib en Bussemaker worstelden ook met het bereikte compromis, maar zij gaven voorrang aan de kabinetsformatie.

Wegen

Van Heemst vindt de internationale rechtsorde zo essentieel, dat alleen op basis van een tweede resolutie van de Veiligheidsraad een militair ingrijpen gerechtvaardigd zou zijn geweest. "Het is ook in mijn ogen begrijpelijk dat binnenlandse kwesties (zoals werk, economie, onderwijs en veiligheid) zwaar tellen bij de vraag of de formatie al dan niet mag doorgaan. Maar uiteindelijk heeft voor mij deze uitzonderlijke internationale kwestie het zwaarst gewogen," zei Van Heemst, die gewoon in de fractie blijft. Bos respecteerde de opstelling van Van Heemst. "Je moet kunnen accepteren dat iemand een andere afweging maakt."

'Stukje analyse'

Bos werd dinsdag tijdens de fractievergadering bijgestaan door voormalig minister Van der Stoel van Buitenlandse Zaken, die de PvdA'ers van "een stukje analyse" voorzag. Van der Stoel was jarenlang mensenrechtenrapporteur voor de VN in Irak en hij staat achter de aanpak van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Bos vindt de eenzijdige actie zonder de Verenigde Naties nog steeds verkeerd, maar steunt nu wel de oorlog. Woensdagavond gaat Bos tijdens een partijbijeenkomst het standpunt uitleggen aan zijn achterban.

Daaruit waren dinsdag al kritische geluiden te horen, onder meer van partij-ideoloog Bart Tromp en oud-PvdA-minister Pronk. Die laatste vindt dat zijn partij de formatie moet staken.

Bereid

Bos is hoopvol dat hij critici ervan kan overtuigen dat de PvdA inzake Irak de juiste koers vaart. "Ik ben bereid aan iedereen ons standpunt uit te leggen, en als ik voldoende tijd krijg dan sluit ik niet uit dat ik ook Jan Pronk en Bart Tromp kan overtuigen," zei hij.

De CDA-fractie schaarde zich dinsdag zonder veel problemen achter de koers van voorman Balkenende. Dinsdagmiddag kwamen Balkenende en Bos voor het eerst bijeen na het moeizame overleg van maandag. Ze spraken af elkaar eerder en beter te waarschuwen wanneer in de toekomst weer conflicten dreigen.