Spider-Man, Superman, Batman, Iron Man: lang waren vrijwel alle superhelden in de filmtheaters witte, heteroseksuele mannen. Maar sinds het succes van Black Panther, de kaskraker uit 2018 met een vrijwel volledig zwarte cast en crew, is diversiteit steeds meer de norm in het populaire genre. "Superheldenfilms kunnen een belangrijke rol spelen bij het leveren van rolmodellen en het vormen van culturele identiteiten."

In Amerikaanse stripboeken is diversiteit niets nieuws. Al in de jaren veertig verschenen er talloze comics rond vrouwelijke superhelden als Wonder Woman, Black Widow, Phantom Lady en Miss Fury. In de tweede helft van de twintigste eeuw volgden de eerste zwarte superheld Black Panther (1966), de eerste Aziatische superheld Shang-Chi (1973) en de eerste openlijk homoseksuele superheld Northstar (1992).

Toch vertaalde die diversiteit zich tot voor kort maar mondjesmaat naar grote Hollywood-producties. Opvallend, vindt Reza Kartosen-Wong, mediawetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). "Het superheldengenre is onderdeel van de 'popcultuur', een breed begrip dat allerlei vormen van populaire cultuur omvat; van films, series en muziek tot games, sociale media en eten. Door hun grote bereik kunnen superheldenfilms en -series een belangrijke rol spelen bij het leveren van rolmodellen en het vormen van culturele identiteiten, maar tot voor kort zagen we in blockbusters bijna alleen maar witte, mannelijke superhelden."

Black Panther als kantelpunt

Black Panther (2018) wordt gezien als een kantelpunt in de filmindustrie: de kaskraker met Chadwick Boseman in de hoofdrol bewees dat een blockbuster met een vrijwel volledig zwarte cast en crew zeer succesvol kan zijn. Sindsdien maakte het superheldengenre een diversiteitsslag, zowel in strips als op het witte doek. Zo bleken Batman-sidekick Robin, Marvel-held Loki en de zoon van Superman in recente comics biseksueel te zijn en heeft de nieuwe Marvel-film Eternals een zeer diverse cast, met onder meer queer, niet-witte en dove superhelden.

De impact van zulke positieve representatie moet niet worden onderschat, aldus Kartosen-Wong. "Black Panther is weliswaar een Amerikaanse productie, maar die film heeft voor zwarte kinderen overal ter wereld heel veel betekend. In Amsterdam-Zuidoost was er bijvoorbeeld een crowdfunding-initiatief waardoor kinderen uit gezinnen met lage inkomens gratis naar de film konden. Hun reacties waren zó mooi. Voor het eerst zagen ze 'zichzelf' terug in een hele positieve rol."

Spiegels en vensters

Sociaal-psychologisch en cultuurwetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat media en populaire cultuur de functie van spiegel en venster vervullen. "Films en tv-series kunnen fungeren als vensters die laten zien hoe de wereld om ons heen eruitziet", legt Kartosen-Wong uit. "Dat kan ook een vertekend beeld zijn: worden vrouwen of mensen van kleur steeds op negatieve wijze verbeeld, dan is de kans groot dat je als kijker negatieve vooroordelen over die groepen opbouwt."

Naast de vensterfunctie heeft popcultuur ook een spiegelfunctie. "Als je continu wordt blootgesteld aan negatieve en stereotiepe beelden van mensen waar jij op lijkt - bijvoorbeeld het criminele zwarte personage of de aseksuele, nerdy Aziatische man - ga je op den duur geloven in dat beeld. Andersom werkt het net zo goed, vandaar dat positieve representatie van mensen uit ondervertegenwoordigde groepen zo belangrijk is."

Dat de diversiteit in het superheldengenre de laatste jaren sterk is toegenomen, kan volgens Kartosen-Wong niet los worden gezien van een bredere maatschappelijke ontwikkeling. "Dat Black Panther groen licht kreeg, had echt te maken met de druk die al jaren op Amerikaanse filmstudio's wordt uitgeoefend door belangengroepen van acteurs en burgerrechtenbewegingen zoals de NAACP [National Association for the Advancement of Colored People, red.]. Zij eisen meer diversiteit en inclusie, niet alleen vóór, maar ook achter de schermen: onder de schrijvers, de regisseurs, de crew. Bij Black Panther kwam dat allemaal succesvol samen."

Ruimte voor nieuwe perspectieven

De toenemende aandacht voor diversiteit, inclusie en positieve representatie beperkt zich zeker niet alleen tot het superheldengenre of de Amerikaanse filmindustrie. Sinds de wereldwijde Black Lives Matters-protesten van 2020 is er bij steeds meer film- en tv-producenten een knop omgegaan, constateert Kartosen-Wong. Uit de gesprekken die hij regelmatig voert met Nederlandse omroepen en makers, blijkt dat zij steeds meer beseffen hoe belangrijk diversiteit en inclusie op de werkvloer is. "Toch is er nog een hoop te winnen. Mediaorganisaties in binnen- en buitenland slagen er weliswaar steeds beter in om hun personeelsbestand diverser te maken, maar dat leidt niet automatisch tot het uitbannen van stereotiepe afbeeldingen in hun producties."

Volgens Kartosen-Wong is het binnenhalen van schrijvers, regisseurs en documentairemakers uit ondervertegenwoordigde groepen niet genoeg. "Er moet op de werkvloer ook daadwerkelijk ruimte zijn voor de nieuwe ideeën en perspectieven die zij meebrengen, want daar schort het nu nog heel erg aan in het media- en cultuurlandschap. Als producenten échte verandering teweeg willen brengen, moeten ze daar wel moeite voor doen."

Stel je vraag aan de wetenschap

Meer leren over diversiteit in de popcultuur, op de werkvloer of op andere plekken in de maatschappij? Of zelf een vraag stellen aan onderzoekers? De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Kijk op wetenschapsagenda.nl voor meer informatie.