Het klimaat verandert en extremer weer komt vaker voor. Dat kan onder andere leiden tot droogte of overstromingen. Uit onderzoek blijkt dat biodiversiteit helpt om deze schadelijke klimaateffecten op te vangen. Hoe diverser de natuur, hoe klimaatbestendiger. Wetenschappers van de Universiteit Utrecht onderzoeken hoe dit precies werkt.

De biodiversiteit neemt wereldwijd in snel tempo af. Wat maakt dat uit? "Het is niet alleen omdat we panda's leuke dieren vinden dat we ze ook moeten beschermen", legt professor en landschapsecoloog Merel Soons uit.

"Er zijn zoveel aspecten van biodiversiteit waar mensen misschien niet bij stilstaan. Zo zijn de graslanden waar wij onderzoek naar doen bijvoorbeeld belangrijk als voedsel voor vee. Maar ze halen ook koolstof uit de lucht en houden water vast. Uiteindelijk spelen ze een belangrijke rol in het drooghouden van onze voeten, bijvoorbeeld bij extreme regenval."

352 plantenbakken

Samen met vegetatie-ecoloog dr. Yann Hautier en een groep tuinierende mede-onderzoekers en studenten bouwt Soons aan het ecosysteem van de toekomst. Met het Utrecht University Biodiversity and Climate Variability Experiment (UU BioCliVE) onderzoeken zij hoe biodiversiteit de natuur precies tegen schadelijke klimaateffecten beschermt.

Voor dit onderzoek zijn 352 plantenbakken van een kubieke meter gevuld met verschillende combinaties van grassen en kruiden, zoals glanshaver, veldbies en wilde marjolein. Sommige bakken bevatten één of vier plantensoorten, andere acht of twaalf. Kortom, de biodiversiteit varieert.

253 plantenbakken voor onderzoek biodiversiteit

253 plantenbakken voor onderzoek biodiversiteit
253 plantenbakken voor onderzoek biodiversiteit
Foto: Laura Dijkhuizen

Nu de onderzoekers de afgelopen tijd honderden volwassen graslandjes hebben gecreëerd, worden deze binnenkort blootgesteld aan verschillende nagebootste toekomstige weerscenario's. Denk aan extreme droogtes en overstroming, maar ook verschuivingen in seizoensgerelateerde neerslag zoals nattere winters en drogere zomers.

Hautier: "We hebben al die 352 containers nodig om de afzonderlijke effecten van biodiversiteit en klimaatverandering te ontrafelen. Wat is straks het effect van nattere winters, toenemende droogte of overstromingen op onze leefomgeving? Om die verschillende effecten los van elkaar én in samenhang te kunnen onderzoeken, is zo'n groot en complex experiment nodig."

Het UU BioCliVE-experiment is dan ook uniek in zijn omvang én looptijd. Nog nooit eerder werd dit op deze schaal experimenteel getest. "We volgen de graslandjes nu al vier jaar en zijn van plan ze de komende vijftien jaar te blijven volgen om ook de langetermijneffecten in kaart te brengen. We lopen hiermee wereldwijd echt voorop in de ecologie."

Diversiteit doet het beter

Uit het onderzoek blijkt nu al dat de natuur de effecten van een veranderend klimaat beter kan opvangen wanneer er meer diversiteit in een plantengemeenschap is. Soons: "Bij plantenbakken met één soort heeft klimaatverandering een grote impact, omdat er een kleinere kans is dat juist deze plant bestand is tegen extreme weersomstandigheden. Combinaties van verschillende soorten kunnen beter overleven. Hierbij is er een grotere kans dat een van de planten goed tegen droogte of overstroming kan.

Je ziet ook dat verschillende plantensoorten elkaar helpen. Zo staat de ene plant niet graag in de volle zon en biedt de andere schaduw." De graslandjes met meer biodiversiteit blijken daarbij minder gevoelig te zijn voor onkruid. Onder meer doordat alle verschillende plantensoorten samen alle voedingsstoffen opgebruiken.

Nu de onderzoekers de graslandjes wat langer volgen, hebben ze ook meer inzicht in groei door de tijd heen. Wat blijkt? De groei is stabieler met meer biodiversiteit. Als droogte bijvoorbeeld de groei belemmert van een soort, kan dit wel weer goed zijn voor andere soorten. Met deze kennis kan de landbouw zijn voordeel doen.

Klimaatbestendige landbouw

Gras is een belangrijk onderdeel van het veevoer van koeien: op het land, maar ook gedroogd als hooi. Met meer diverse graslanden zou de landbouw zich kunnen wapenen tegen het veranderende klimaat. "Honderd jaar geleden hadden boeren meer divers grasland", vertelt Soons. "Maar door bemesting met kunstmest bleef er maar één soort gras over. Daarbij regelen boeren het klimaat nu zelf: ze geven gewassen water bij droogte of pompen het juist weg bij veel regenval."

Deze manier van boeren heeft helaas een negatieve impact op het milieu. Behalve dat er bij kunstbemesting veel stikstof vrijkomt, is er op de soortarme graslanden van (melk)veehouders geen eten meer voor insecten. En dat heeft weer gevolgen voor vogels die zich voeden met insecten. Zo heeft vermindering van biodiversiteit effect op alle niveaus, ook voor mensen. Hautier: "Uiteindelijk profiteren wij van gezonde ecosystemen en de producten en diensten die deze ecosystemen ons leveren."

Biodiversiteit herstellen

Om de natuur klimaatbestendiger te maken moeten we proberen om de biodiversiteit zo goed mogelijk te herstellen, aldus de wetenschappers. Bijvoorbeeld door te zorgen voor bossoorten met meer diversiteit, maar ook door de stikstoftoevoer te verminderen. (Melk)veehouders kunnen hier een belangrijke bijdrage in leveren. Boeren kunnen bijvoorbeeld overstappen op een diverser grasland. Dat is niet alleen beter voor de natuur, maar zorgt bij een veranderend klimaat ook voor een hogere en stabielere productie blijkt uit het onderzoek.

Maar deze omslag is niet zomaar gemaakt, weet Soons. "Onderzoekers uit vele disciplines houden zich hiermee bezig: van landbouwwetenschappers en biologen tot economen. Hoe het meest ideale grasland er in de toekomst uitziet weten we nog niet."

Stel je vraag aan de wetenschap

Meer leren over biodiversiteit of het klimaat? Of zelf een vraag stellen aan onderzoekers? De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Kijk op wetenschapsagenda.nl voor meer informatie.