Het gaat slecht met de biodiversiteit in Nederland. We moeten alle zeilen bijzetten om verlies van dieren- en plantensoorten te voorkomen. Dat is niet alleen belangrijk voor natuurliefhebbers: zonder biodiversiteit zouden mensen niet kunnen bestaan. Een groep ecologen lanceerde daarom het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, een ambitieuze samenwerking tussen wetenschappers, boeren, natuurorganisaties, overheden en bedrijven.

Met de European Green Deal presenteerde de Europese Commissie eind 2019 een miljardenplan om in 2050 het eerste klimaatneutrale continent te zijn. De biodiversiteitsstrategie die in het plan is opgenomen, moet beschadigde ecosystemen herstellen, de gezondheid van beschermde gebieden verbeteren, vervuiling verminderen en de landbouw biologischer maken.

"We zijn een beetje blind geweest voor de oorzaken van klimaatverandering", zegt Louise Vet, emeritus hoogleraar ecologie aan Wageningen University en voorzitter van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. "Klimaatverandering is eigenlijk het symptoom van onze ecosysteemvernietigende economie. Door onze enorme honger naar grondstoffen, voedsel en energie plunderen we ons natuurlijk kapitaal en vernietigen we de goed functionerende ecosystemen waar wij als mensen zo afhankelijk van zijn. Want al die soorten samen regelen ons klimaat, leveren onze grondstoffen en zorgen voor schone lucht en een vruchtbare bodem."

'Onze ecologische voetafdruk is enorm'

Het gaat wereldwijd slecht met de biodiversiteit: een miljoen soorten staat op uitsterven. Vet: "Het lijkt een ver-van-je-bed-show, maar Nederland is het slechtste jongetje van de klas wat betreft de zorg voor onze natuur." Dat komt door de grote gronddruk: het stedelijk gebied breidt steeds verder uit en 65 procent van ons land is zeer intensief gebruikte agrarische grond.

"Na de Tweede Wereldoorlog heeft de overheid aangestuurd op maximale voedselproductie. We zijn na de VS de tweede voedselexporteur van de wereld geworden. Onze ecologische voetafdruk is enorm." De gevolgen zijn overal in de natuur zichtbaar: in dertig jaar tijd nam het aantal insecten met 75 procent af en boerenlandvogels zoals de grutto's en de patrijs met 60 tot 70 procent. Planten die van stikstof houden - bramen, brandnetels, grassen - verdringen minder algemene plantensoorten.

"Boeren willen best innoveren", aldus Vet. "Zolang ze maar de zekerheid van een inkomen hebben en niet morgen weer iets anders moeten doen. Daarom is een langetermijnvisie van onze overheid en de EU zo belangrijk." Een topprioriteit van de Green Deal is om de transitie van de landbouw te versnellen, onder meer door het gebruik van bestrijdingsmiddelen met 50 procent te verminderen en toe te werken naar 25 procent biologische landbouw in 2030. In Nederland is de landbouw op dit moment nog maar 3 tot 4 procent biologisch.

Groenblauwe dooradering

Om de biodiversiteit te herstellen moet de natuur meer ruimte te krijgen. "We willen toe naar een groenblauwe dooradering, een netwerk van landschapselementen dat ook het agrarische gebied doorsnijdt en 10 procent van Nederland beslaat. Daarmee zouden we heel veel biodiversiteit kunnen genereren." Dat is volgens Vet niet alleen goed voor dieren- en plantensoorten, maar ook voor onszelf. "Tijdens de coronatijd hebben we gemerkt hoe belangrijk het is om naar een groene omgeving te kunnen gaan."

Biodiversiteitsherstel vereist een lange adem; Vet vergelijkt het met de totstandkoming van de Deltawerken, waaraan na de Watersnoodramp van 1953 decennialang gebouwd is. Naast de Europese Green Deal worden ook op nationaal niveau belangrijke stappen gezet, vertelt ze. "In 2018 zijn we met alle ecologen in Nederland gestart met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. We hebben alle partijen uit de maatschappij uitgenodigd om concreet, met een eigen commitment, mee te doen: boeren, natuurorganisaties, landeigenaren, banken en andere bedrijven kunnen immers allemaal bijdragen aan biodiversiteitsherstel."

Samen doen, leren, beter doen

Het Deltaplan richt zich op alle grond van Nederland, niet alleen op kwetsbare gebieden. Het is een benadering waarbij alle belanghebbenden in een bepaald gebied, van boeren en burgers tot wetenschappers en overheden, zich samen inzetten voor biodiversiteitsherstel. "We doen hierbij ook wetenschappelijk onderzoek volgens het devies: samen doen, leren, beter doen", legt Vet uit. "We zijn gestart met drie projecten: in de Duin- en Bollenstreek, de veenweidegebieden van de Alblasserwaard en de Ooijpolder bij Nijmegen."

Het doel van deze zogenaamde Delta Labs is onder andere om de biodiversiteit te monitoren en vast te stellen hoe die wordt beïnvloed door de genomen maatregelen. "In de Ooijpolder gaan we bijvoorbeeld onderzoek doen naar het effect van verschillende soorten grondgebruik op de water- en bodemkwaliteit en op de biodiversiteit, zowel bovengronds als ondergronds. Uiteindelijk willen we in het hele land van dit soort Delta Labs opzetten."

Naast het initiëren van nieuwe projecten verleent het Deltaplan financiële ondersteuning aan kleinschalige, lokale (burger)initiatieven, bijvoorbeeld om wegbermen biodiverser te maken, bijenpopulaties te vergroten of streekeigen heggen en hagen aan te planten. Deze en andere lopende biodiversiteitsprojecten zijn in kaart gebracht op samenvoorbiodiversiteit.nl. "Biodiversiteitsherstel leeft echt heel erg", merkt Vet. "Iedereen wil er graag mee aan de gang. Dat moet ook, want alleen door samen te werken kunnen we de Nederlandse natuur mooier en rijker maken."

Biodiversiteit als exportproduct

Volgens Vet is Nederland momenteel nog het toonbeeld van hoe het niet moet. Toch kijkt ze positief en vol vertrouwen naar de toekomst. "De Nederlandse ecologische wetenschap staat internationaal hoog aangeschreven en we hebben een fantastisch innovatieve agrarische sector."

"Als wij in Nederland in staat zijn om echt duurzaam voedsel te produceren én onze biodiversiteit te herstellen, dan hebben we het mooiste exportproduct in handen. Vergelijk het met hoe onze kennis van watermanagement de wereld over gaat: wij exporteren geen dijken, maar kennis. Datzelfde moeten we nastreven met biodiversiteitsbeheer."

Maak grijs groener

Wil je zelf een steentje bijdragen aan biodiversiteitsherstel? Op maakgrijsgroener.nl staat wat je kunt doen om je tuin, balkon, bedrijventerrein of wijk groener en duurzamer te maken.

Of leer meer over biodiversiteit door vragen te stellen aan onderzoekers. De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Kijk op wetenschapsagenda.nl voor meer informatie.