De kwaliteit van rivierwater meten, verborgen archeologisch erfgoed opsporen of sterrenstelsels identificeren: iedereen kan ermee aan de slag als burgerwetenschapper. 'Citizen science' is niet alleen leuk om te doen, maar draagt ook bij aan het beantwoorden van wetenschappelijke vragen en het oplossen van problemen die ons allemaal aangaan.

In de grachten van Leiden kun je zomaar vrijwilligers met een kano vol plastic afval voorbij zien peddelen. Het Plastic Spotter-project, geïnitieerd door inwoners samen met Universiteit Leiden en de gemeente, begon met een app waarmee burgers konden melden waar ze flesjes, fastfoodbakjes en boodschappentassen in het water zagen drijven. Het spotten leidde al snel tot collectieve schoonmaakacties.

"De spotters wilden erachter komen waar het afval vandaan kwam en het probleem meteen aanpakken", zegt Margaret Gold, coördinator van het Citizen Science Lab aan de Universiteit Leiden. "Plastic Spotter laat mooi zien dat citizen science, ook wel burgerwetenschap genoemd, een hele directe impact kan hebben op de uitdagingen die we als samenleving moeten aanpakken."

Burgers als drijvende kracht

In Nederland lopen continu tientallen wetenschappelijke onderzoeken waarbij burgers de drijvende kracht zijn. Allerlei onderwerpen komen aan bod, van biodiversiteit (Nationale Bijentelling) en verborgen archeologisch erfgoed (Erfgoed Gezocht) tot de kwaliteit van de lucht die we inademen (Meet je Stad) en het water in onze rivieren (Drinkable Rivers).

"De onderzoeken verlopen volgens een wetenschappelijk proces, maar je hoeft geen wetenschapper te zijn om mee te doen", legt Gold uit. "Burgerwetenschap draait om samenwerking. Door met veel mensen aan hetzelfde project te werken, kunnen we op grote schaal data verzamelen en verwerken. Bovendien brengt iedereen die meedoet zijn eigen inzichten en lokale ervaringen mee. Door al die verschillende perspectieven geeft burgerwetenschap dieper inzicht in complexe verhalen."

Waar regulier onderzoek aan de universiteit vrijwel altijd resulteert in een wetenschappelijke publicatie, is dat bij burgerwetenschap niet per se het enige doel. "Een project kan net zo goed leiden tot nieuw beleid van de gemeente of een concrete ingreep zoals bij Plastic Spotter, waarmee horecazaken succesvol worden aangemoedigd om over te stappen op plasticvrije terrassen."

'Waanzinnig succesverhaal'

Aan onderzoeksvragen is volgens Gold geen gebrek. Veel van die vragen richten zich op biodiversiteit. Door de klimaatcrisis is het belangrijker dan ooit om de ontwikkeling van zeldzame en kwetsbare dier- en plantensoorten in de gaten te houden, zodat er op tijd kan worden ingegrepen als een ecosysteem in gevaar is. Op dit moment is zo'n 95 procent van de natuurrapportages van de overheid aan de EU gebaseerd op waarnemingen van vrijwilligers.

"Hoe dat in de praktijk werkt zie je bijvoorbeeld op waarneming.nl, een platform met een hele actieve community van vrijwilligers die foto's delen van alle dieren en planten die ze tegenkomen. Het totaalplaatje van de gedeelde waarnemingen van burgers geeft een veel rijker beeld van de biodiversiteit van Nederland dan periodieke steekproeven van biologen." De verzamelde data kan bijvoorbeeld onderdeel gaan uitmaken van onderzoek naar invasieve soorten: planten of dieren die opduiken buiten hun oorspronkelijke verspreidingsgebied en zo een bedreiging vormen voor inheemse soorten.

Dat juist biodiversiteit zo'n populair onderwerp is onder burgerwetenschappers verbaast Gold niks. "Heel veel mensen hebben een passie voor de natuur. Ze vinden het leuk om hun waarnemingen te delen en een nuttige bijdrage te leveren aan wetenschappelijk onderzoek en natuurbehoud. Dat verklaart ook waarom gbif.org, de wereldwijde database met ontzettend veel vrijwillig verzamelde en vrij toegankelijke gegevens over dier- en plantensoorten, zo'n waanzinnig groot succesverhaal is. De kracht van dat platform is het volume van de data. Dat maakt heel veel onderzoek en snelle signalering van problemen - zoals invasieve soorten - mogelijk.

Van nature nieuwsgierig

Het mooie van burgerwetenschap, zegt Gold, is dat zowel wetenschappers als burgers onderzoeksvragen kunnen aandragen. Ze ziet steeds meer vragen vanuit de samenleving komen. "Meet je Stad is een heel mooi voorbeeld. Dat project is opgezet door een groep burgers uit Amersfoort met kennis van techniek en sensoren. Zij vroegen zich af hoe het gesteld was met de luchtkwaliteit in hun stad en zijn daarom metingen gaan doen." Inmiddels heeft Meet je Stad een samenwerking met het RIVM en meten vrijwilligers ook bodemvocht, fijnstof van vuurwerk en de koelende en waterabsorberende effecten van groene daken.

Een van de doelstellingen van het Citizen Science Lab is om dit soort aanvankelijk kleinschalige initiatieven te ondersteunen met advies van wetenschappers en het in goede banen leiden van het wetenschappelijke proces. Zo kan een particulier project uitgroeien tot een volwaardig wetenschappelijk onderzoek.

Fanatieke vrijwilligers

Gold benadrukt dat burgerwetenschap voor iedereen toegankelijk is; ze heeft een "bijzonder diepe liefde" voor projecten die kinderen laten kennismaken met wetenschappelijk onderzoek. Alle Scholen Verzamelen, dit jaar in samenwerking met Drinkable Rivers, is zo'n project : basisschoolkinderen uit groep 7 en 8 gaan naar hun lokale rivier en doen allerlei verschillende watermetingen. "Zij zijn van nature nieuwsgierig en stellen een heleboel vragen. Door ze dit soort onderzoek te laten doen, leren kinderen dat ze zelf op zoek kunnen gaan naar de antwoorden."

Voor Gold staat het buiten kijf: burgerwetenschap is here to stay. De grootste uitdaging is om meer mensen kennis te laten maken met initiatieven die overeenkomen met hun interesses. Nu drijven veel projecten nog op een hele kleine groep fanatieke vrijwilligers - Gold vergelijkt het met Wikipedia, waar slechts een fractie van de bezoekers daadwerkelijk bijdraagt aan de inhoud. Daar wil ze verandering in brengen door vanuit het Citizen Science Lab aan te sturen op meer kennisuitwisseling en samenwerking tussen wetenschappers, burgers en maatschappelijke partijen. "De potentie is groot, maar wordt nu nog niet ten volle benut. Wat citizen science zo bijzonder maakt, is dat je samen onderzoek mogelijk maakt dat anders niet mogelijk zou zijn."

Zo word je burgerwetenschapper

Wil je zelf op onderzoek uit? Een mooi startpunt is iedereenwetenschapper.nl, waar tientallen burgerwetenschapsprojecten te vinden zijn. Van het luisteren naar fragmenten van vissende vogels en het identificeren van sterrenstelsels tot het observeren van slangenmoeders en ontcijferen van oude scheepslogboeken - voor iedere interesse is er een leuke activiteit.

Stel je vraag aan de wetenschap

Heb jij meer vragen over onderzoeken met 'citizen scientists'? De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Volg de NWA op Facebook en Instagram voor live sessies met wetenschappers.