Wat kan een populaire videogame als Assassin’s Creed of een bordspel van duizenden jaren oud ons leren over de geschiedenis? Die vraag wil een groep onderzoekers van de Universiteit Leiden beantwoorden door 'citizen scientists', burgerwetenschappers, spellen te laten spelen.

"Om een spel te begrijpen, moet je het spelen en erover praten", zegt historicus en universiteitsdocent Angus Mol. "Het liefst met zoveel mogelijk mensen met zoveel mogelijk verschillende achtergronden, spelervaringen en ideeën over het verleden. Games kunnen een soort tijdmachine naar het verleden worden, maar we weten nog niet hoe die tijdmachine werkt en hoe de effecten per persoon verschillen. Hoe vormt het spel ons wereldbeeld in het heden? En hoe kunnen we het spel gebruiken om het verleden beter te begrijpen? Dat zijn fundamentele onderzoeksvragen."

Net als veel andere Nederlanders groeide Mol op met klassieke bordspellen als Mens erger je niet! en Monopoly. In de jaren negentig raakte hij gefascineerd door videogames na het spelen van Super Mario bij een vriendje. "Toen ik wat ouder was, ontdekte ik historische games als Civilization en Assassin’s Creed. Gamen was lange tijd niet meer dan een hobby, tot ik inzag dat videogames en bordspellen ontzettend veel mogelijkheden bieden voor wetenschappelijk onderzoek."

Spel van 3000 jaar oud

Mol is groot fan van 'citizen science', ook wel burgerwetenschap genoemd: onderzoek dat geheel of gedeeltelijk door burgers wordt uitgevoerd. Mol zette met twee collega-onderzoekers van de Universiteit Leiden het Past-at-Play Lab op. Daar kunnen 'citizen scientists' een sessie boeken om bordspellen van duizenden jaren oud te spelen. Welke dat zijn blijft een verrassing, zodat de deelnemers onbevooroordeeld het lab binnenwandelen.

Iedereen die het leuk vindt om een bijdrage te leveren aan wetenschappelijk onderzoek, kan meedoen. "Je krijgt het spel uitgelegd en gaat het vervolgens spelen", vertelt Mol. "Wij nemen de sessie op met camera en audioapparatuur en laten de deelnemers na afloop een vragenlijst invullen. Wie speelden dit spel vroeger? Hoe oud is het? Hoe leuk vond je het? We sluiten de sessie af met wat historische achtergronden en een discussie over het spel."

In het Past-at-Play Lab analyseren de onderzoekers hoe deelnemers via het eeuwenoude spel het verleden ervaren. Ook proberen ze te achterhalen hoe mensen het spel vroeger hebben gespeeld en beleefd. "Onze hypothese is dat er iets in het spel zit, een combinatie van het fysieke spel, de spelregels en de emoties die we ervaren, waardoor we nu eenzelfde type ervaring hebben als mensen 3000 jaar geleden hadden. Om de inzichten die uit het onderzoek naar voren komen te toetsen, willen we onze methode de komende tijd vaker en op verschillende spellen gaan toepassen."

Romeins erfgoed nabouwen

Wat voor oude bordspellen geldt, gaat volgens Mol net zo goed op voor videogames die zich in het verleden afspelen: je leert het meest over het spel en over de historische context door te spelen. Om onderzoek en evenementen te kunnen faciliteren richtte hij in 2017 met vijf andere wetenschappers de stichting VALUE op.

Hun doel: de aantrekkingskracht van het spel inzetten om met mensen over het verleden te praten. "RoMeincraft is één van de leukste dingen die we tot nu toe hebben gedaan", vertelt Mol. "Dan gaan we met een stel computers naar een bibliotheek, museum of festival en laten we bezoekers Romeins erfgoed nabouwen in het digitale bouwspel Minecraft. Zo'n spel heeft een aanzuigende werking op zowel kinderen als volwassenen en is een heel leuke manier om iets over de geschiedenis te leren."

Streaming the Past

De onderzoekers kruipen zelf ook regelmatig achter de computer om historische games te spelen en live van commentaar te voorzien. Hun Streaming the Past-sessies zijn drie keer per week te volgen via Twitch.tv, een website waar dagelijks miljoenen mensen naar livestreams van videogames kijken.

"De Universiteit Leiden is de eerste universiteit ter wereld die Twitch op deze manier gebruikt", aldus Mol. "Voor ons als wetenschappers is het belangrijk om daar aanwezig te zijn. Op Twitch kunnen we direct de interactie aangaan met mensen van over de hele wereld. We geven de kijkers historische en archeologische informatie, maar krijgen ook waardevolle informatie terug: we krijgen een goed beeld van wat andere mensen interessant vinden aan het verleden en worden regelmatig gewezen op historische details die we zelf nog niet hadden gespot. Citizen science levert altijd nieuwe inzichten op die je als wetenschappers onder elkaar over het hoofd ziet."

Assassin’s Creed leent zich perfect voor de livestreams, aangezien die game een zo accuraat en authentiek mogelijke ervaring van de geschiedenis wil bieden. "Je komt bekende historische figuren tegen op de bekende historische plekken. Je kunt bijvoorbeeld ineens bij de Vikingen in Engeland belanden en zo een veel rijker beeld krijgen van die periode in de Britse geschiedenis. Je leert over de opbouw van nederzettingen, hoort de taal van toen en ziet hoe multicultureel Engeland in die tijd al was."

Kruisbestuiving

Dat er steeds meer aandacht en ruimte is voor onderzoek naar de relatie tussen games en de manier waarop we denken en praten over het verleden, is volgens Mol een goede zaak. "Het is een groot onderwerp: wereldwijd kijken miljoenen mensen met een bepaalde blik naar het verleden door het spelen van historische games. Toch werd er lang maar mondjesmaat onderzoek naar gedaan."

Om het fenomeen op z'n breedst te beschrijven en begrijpen, zou het relatief jonge onderzoeksveld volgens Mol baat hebben bij meer samenwerking tussen onder andere historici, archeologen, cognitief psychologen, datawetenschappers en gamedesigners. "Heel veel disciplines houden zich met spel bezig, maar de potentie van kruisbestuiving wordt nog niet goed benut. Daar wil ik komende tijd echt werk van gaan maken."

Stel je vraag aan de wetenschap

Heb jij meer vragen over de ontwikkeling van spellen of andere onderzoeken met ‘citizen scientists’? De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Volg de NWA op Facebook en Instagram voor live sessies met wetenschappers.