De Britse krant The Guardian onthulde in februari dat er bij bouwwerkzaamheden voor het WK voetbal in Qatar in 2022 ten minste 6.500 arbeidsmigranten zijn omgekomen. Uit onderzoekt blijkt dat mensenrechtenschendingen rondom vrijwel alle grote sportevenementen plaatsvinden. Hoe kan dat, wie zijn verantwoordelijk en wat kunnen we eraan doen?

"In de samenleving neemt de aandacht voor mensenrechtenschendingen bij sportevenementen al jaren toe, maar veel wetenschappelijk onderzoek was er nog niet naar gedaan", vertelt juriste Daniela Heerdt. In april verdedigde zij aan Tilburg University haar proefschrift over dit onderwerp.

In het proefschrift onderzoekt Heerdt behalve hoe het mogelijk is dat deze schendingen plaatsvinden, ook waarom het juridisch zo ingewikkeld is om de verantwoordelijken voor de rechter te krijgen en (financiële) compensatie voor de slachtoffers af te dwingen. "Ik wil laten zien dat die prachtige, harmonieuze sportevenementen een donkere keerzijde hebben."

Uitbuiting en huisuitzettingen

Qatar is het meest schrijnende voorbeeld. Volgens The Guardian kwamen sinds de toewijzing van het WK in 2010 minstens 6.500 arbeidsmigranten om door een ongeluk op de bouwplaats of - verreweg de meest genoteerde officiële doodsoorzaak - een 'natuurlijke dood' door acuut hart- of ademhalingsfalen. Hittestress speelt daarbij waarschijnlijk een grote rol.

Uitbuiting van arbeidsmigranten is een van de meest serieuze mensenrechtenschendingen rondom grote sportevenementen, zegt Heerdt. "Denk aan dwangarbeid, beperkte toegang tot het rechtssysteem en povere huisvesting." Een tweede schending die vaak plaatsvindt is gedwongen huisuitzetting. Heerdt zag de gevolgen hiervan met eigen ogen in Rio de Janeiro, in 2014 gaststad van het WK voetbal en in 2016 van de Olympische Zomerspelen.

Een 'schoon' imago

"In 2018 bezocht ik de wijk Vila Autódromo, pal naast het Olympische park, waar 600 families uit hun huis waren gezet. Uiteindelijk is op die plek niet eens iets gebouwd, afgezien van een kleine parkeerplaats voor een hotel dat sinds de Spelen geen gasten meer heeft. Het was schokkend om de verhalen van de mensen daar te horen."

Die verhalen die Heerdt hoorde, zijn verre van uniek. Vlak voor en tijdens het WK voetbal 2010 in Zuid-Afrika werden lokale straatverkopers en daklozen al even tactloos uit hun wijk verwijderd. En in aanloop naar de Olympische Zomerspelen 2008 in Peking werden daklozen en straatkinderen zonder pardon gearresteerd, terwijl mensenrechtenactivisten en oppositieleden huisarrest kregen.

"Dit gebeurde ook in de bidding-fase, de fase waarin de organisatie de plaatsen bezoekt waar het evenement mogelijk gehouden zou kunnen worden. Dan willen steden namelijk een zo 'schoon' mogelijk imago hebben", aldus Heerdt. "Mensenrechtenschendingen kunnen dus zelfs al plaatsvinden vóór een evenement definitief aan een land of stad is toegewezen."

Gedeelde verantwoordelijkheid

Heerdt ontdekte dat het vrijwel onmogelijk is om de verantwoordelijkheid voor dit soort mensenrechtenschendingen bij één iemand neer te leggen. "Er zijn zóveel verschillende partijen bij betrokken. In het recht wordt er van oudsher een strikt onderscheid gemaakt tussen het publieke en het private domein. Dat roept de vraag op welke wetten de overhand hebben als publieke partijen zoals overheidsinstanties samenwerken met private partijen zoals bedrijven, sponsoren en sportbonden. Zij zijn namelijk samen verantwoordelijk voor mensenrechtenschendingen."

In haar onderzoek richt Heerdt zich dan ook op het concept van de 'gedeelde verantwoordelijkheid'. Daarvoor ging ze onder meer te rade in het strafrecht - welke wetten gelden voor een misdaad met meerdere daders? - en het milieurecht - wat te doen als twee bedrijven samen een rivier vervuilen?

Keten van beslissingen

"Een mensenrechtenschending bij een sportevenement komt niet zomaar tot stand, daaraan gaat een hele keten van beslissingen en acties vooraf", legt Heerdt uit. "Als een arbeidsmigrant in Qatar gewond raakt omdat de veiligheidsmaatregelen op de bouwplaats niet op orde zijn, wie is daarvoor dan verantwoordelijk? Is dat zijn directe werkgever, de Qatarese overheid die de wetten maakt of wellicht het wervingsbureau dat hem, waarschijnlijk onder valse voorwendselen, in die situatie heeft gebracht? Of is het misschien zelfs de FIFA, die het WK aan Qatar toewees?"

Verschillende rechtssystemen

Gedeelde verantwoordelijkheid klinkt in theorie logisch, maar is juridisch lastig in praktijk te brengen. Staten hebben zich te houden aan internationale VN-verdragen, maar voor publieke partijen gelden enkel de nationale wetten van het land waarin ze opereren of gevestigd zijn. "In mijn onderzoek laat ik zien dat publieke en private partijen hoe dan ook hun verplichtingen hebben wat betreft het beschermen van mensenrechten. De twee verschillende rechtssystemen zouden elkaar daarom niet moeten uitsluiten, maar juist aanvullen."

Heerdt ziet een mogelijke rol weggelegd voor het CAS (Hof van Arbitrage voor Sport). Deze onafhankelijke Zwitserse instantie is opgericht om sportgerelateerde geschillen op te lossen, maar zou volgens de onderzoekster ook een actieve rol kunnen spelen in de naleving van nationale en internationale wetgeving omtrent mensenrechten in de context van grote sportevenementen.

Bewijslast uitwisselen

Een andere oplossing die kans van slagen heeft, is verregaande samenwerking tussen rechtbanken. "Als er overduidelijk sprake is van gedeelde verantwoordelijkheid, zouden er parallelle rechtszaken kunnen worden gestart tegen de betrokken partijen - bijvoorbeeld de staat, het organisatiecomité en een bouwbedrijf." Het idee is dat de verschillende rechtbanken met elkaar praten en bewijslast uitwisselen, zodat geen van de partijen zijn verantwoordelijkheid ontloopt.

Het voordeel van deze oplossing is dat er geen nieuwe wetten of speciale rechtbanken nodig zijn, alleen een nieuwe manier van denken. Of het ooit zover gaat komen, moet nog blijken. Bij de sportbonden is wat beweging zichtbaar: het IOC en de FIFA hebben een aantal jaar geleden hun bidding-reglementen aangevuld met mensenrechtencriteria. "Maar het blijft vooral bij mooie woorden op papier", aldus Heerdt.

Inspiratie voor organiserende partijen

"Het gebeurt praktisch nooit dat een groot sportevenement na de toewijzing alsnog van het beoogde gastland wordt afgenomen - al is het EK baanwielrennen in Belarus recent afgelast vanwege opgelopen politieke spanningen (na de arrestatie van de kritische journalist Roman Protasevich en zijn vriendin, red.). Dat is zeer opmerkelijk."

Heerdt hoopt dat haar onderzoek duidelijk maakt hoe mensenrechtenschendingen tot stand komen en waarom het zo ingewikkeld is om te bepalen wie daarvoor verantwoordelijk zijn. "Laat het voor organiserende partijen als het IOC en FIFA een inspiratie zijn om al vóór de bidding-fase na te denken over gedeelde verantwoordelijkheid en dat concept ook echt op te nemen bij het opstellen van nieuwe regelgeving."

Stel je vraag aan de wetenschap

Kan iedereen topsporter worden? En hoe draagt wetenschap bij aan topsport? De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) gaat op zoek naar jullie vragen aan de wetenschap. Ga naar hun website voor meer informatie.