Populisme is wereldwijd in opkomst, ook in Nederland. Een grote groep burgers voelt zich niet gehoord en wantrouwt het establishment. De reactie vanuit de politiek is vaak om in te zetten op vormen van democratische innovatie, zoals burgerbegrotingen en referenda. Helpen die om het vertrouwen in de politiek te verhogen?

Politicoloog Kristof Jacobs (Radboud Universiteit) doet onderzoek naar burgerparticipatie en populisme. Volgens de politicoloog draait populisme om drie ideeën: "Een populist is tegen het establishment, komt op voor het goede, pure volk en vindt dat de macht moet worden weggehaald bij de corrupte elite."

Populistische politieke partijen zijn sinds de opkomst van Pim Fortuyn steeds populairder geworden. Jacobs en zijn collega’s onderzoeken momenteel of populistische sentimenten onder burgers in de loop der jaren ook daadwerkelijk zijn toegenomen. "Het zou zomaar kunnen dat die ideeën al een tijdje leefden bij burgers, maar dat er gewoon nog geen partijen waren die dat vat aanboorden", aldus Jacobs.

Oorzaken en gevolgen van populisme

Dat een grote groep mensen populistische ideeën aanhangt, heeft volgens de onderzoeker twee oorzaken: het gevoel dat de politiek niet naar de burger luistert en het idee dat het hele establishment corrupt is. "In Nederland is het voornamelijk dat eerste. Je ziet dat populistische partijen daardoor steeds beter worden in het mobiliseren van kiezers."

Maar welke gevolgen heeft opkomend populisme nou voor de democratie? Volgens Jacobs kun je die vraag benaderen vanuit de politici en vanuit de populistisch geactiveerde burger.

"Denk bijvoorbeeld aan de gele hesjes-protesten in Frankrijk. Daardoor kwam er druk op de politiek om burgers meer bij het democratische proces te betrekken. Dat president Macron in 2019 een Burgerraad voor het Klimaat in het leven riep, was eigenlijk een direct antwoord op de onvrede van de gele hesjes."

Zoals Macron een Burgerraad oprichtte om de veronderstelde kloof tussen de politiek en de burger te dichten, worden in Nederland ook regelmatig verschillende vormen van burgerparticipatie ingezet. Jacobs doet specifiek onderzoek naar referenda, burgerraden en burgerbegrotingen, waarbij burgers zelf beslissen hoe een deel van het overheidsbudget wordt besteed.

Democratische vernieuwing

Waarom kiezen overheden voor dit soort democratische vernieuwingen? Jacobs vertelt dat de Wet raadgevend referendum uit 2014 werd aangenomen met het expliciete doel om het vertrouwen in de politiek te herstellen.

Het referendum over de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne had vervolgens echter het tegenovergestelde effect. "In eerste instantie gaf het raadgevend referendum burgers het idee dat ze invloed konden uitoefenen. Maar veel kiezers waren teleurgesteld in de reactie van het kabinet-Rutte II op de uitslag en kregen nóg meer het gevoel dat politici niet naar ze luisteren."

Referendum als noodrem

Dat wil volgens Jacobs niet zeggen dat referenda per definitie hun doel voorbij schieten. Hij wijst op het wetsvoorstel van Ronald van Raak (SP) voor een bindend, correctief referendum, dat in januari werd aangenomen door de Eerste Kamer. Na de komende verkiezingen moeten de beide Kamers nog eens met twee-derde vóór stemmen om een wijziging van de grondwet mogelijk te maken.

"Het bindend, correctief referendum is ontworpen als noodrem", legt Jacobs uit. "Als burgers het niet eens zijn met een al goedgekeurde wet en genoeg handtekeningen verzamelen, komt er een referendum. Stemt meer dan de helft van het opkomstpercentage bij de laatste Tweede Kamer-verkiezingen tegen, dan wordt die wet afgeserveerd."

Preventief effect

Het is nog maar de vraag of een correctief referendum in de praktijk ooit op zo’n hoge opkomst kan rekenen. Maar het preventieve effect valt volgens Jacobs niet te onderschatten. "Als politici denken dat een bepaald onderwerp tot een referendum zou kunnen leiden, gaan ze bij het maken van de wet al meer rekening houden met de gemiddelde burger. Een bindend referendum vermindert bovendien de kans op wantrouwen, omdat de burger weet dat de politiek naar de uitkomst móét luisteren."

Onderzoek

Verkleinen referenda en andere vormen van burgerparticipatie, zoals burgerbegroting, de kloof tussen politiek en burger? Dat is volgens Jacobs de 'million dollar question' die centraal staat in zijn onderzoek. Hij en zijn collega’s nemen enquêtes en interviews af bij deelnemers aan referenda, burgerraden en burgerbegrotingen om zo het verband tussen populistische opvattingen en democratische innovaties in kaart te brengen.

De Nationale Wetenschapsagenda zoekt antwoorden

De Nationale Wetenschapsagenda gaat op zoek naar antwoorden op vragen die voor iedereen relevant zijn. Meer weten over populisme? Of zelf een vraag stellen aan onderzoekers? Volg de NWA op Facebook of Instagram.