Nepnieuws is van alle tijden. Het heeft altijd al bestaan, maar gaat vooral de coronapandemie gepaard met een vloedgolf aan onjuiste en misleidende informatie. Of er nu sprake is van opzet of onbedoeld foute informatie wordt verspreid: het kan op allerlei manieren schadelijk zijn voor de maatschappij. Valt er wat tegen te doen? En hoe kan nepnieuws bestreden worden?

Dr. Eugène Loos doet aan de Universiteit Utrecht onderzoek naar het tegengaan van nepnieuws. Loos: "Hoewel nepnieuws altijd al bestond en zal blijven bestaan, kunnen we het wel inperken. Burgers moeten kritisch leren kijken naar de betrouwbaarheid van een nieuwsbericht."

"Iedereen kan nepnieuws verspreiden. Vooral op social media is dit een probleem. Kijk maar hoe Trump onwaarheden via Twitter heeft verspreid en welke gevolgen dit had. Of naar mensen die denken te weten dat je geen corona krijgt wanneer je chloor drinkt. Dat zijn ernstige dingen."

Wie bepaalt of iets waar is?

Nepnieuws verbieden kan niet zomaar. Überhaupt is maatregelen treffen moeilijk. Want wie bepaalt of iets waar is of niet? En op basis van welke criteria? Loos kijkt daarom naar internationale studies over het tegengaan van nepnieuws en welke maatregelen wel of niet werken.

Volgens de onderzoeker zijn er drie verschillende manieren om nepnieuws aan te pakken, die hij op dit moment ook allemaal zelf onderzoekt: factchecken, educatie en juridische maatregelen.

Logischerwijs helpt factchecken nepnieuws tegen te gaan. Dat kan met de hand, zoals ze doen bij Nieuwscheckers, een factcheck-initiatief van Universiteit Leiden. Maar het kan ook gedetecteerd worden met een algoritme. Zo’n algoritme herkent nepnieuws bijvoorbeeld bij extreem emotioneel taalgebruik of bepaalde afbeeldingen. Maar hoe goed werken die instrumenten eigenlijk? Ook dit neemt Loos mee in zijn onderzoek.

"Alleen met factchecken kom je er niet, dat is dweilen met de kraan open. We moeten mensen, jong en oud, opvoeden om kritische burgers te worden en leren zelf na te denken of nieuws nep is. Educatie is een langetermijnoplossing. De basis hiervoor moet worden gelegd op de basisschool, maar ook in de loop van je leven moet je continu alert zijn."

Betrouwbaarheid van nieuws leren beoordelen

Loos leidt een door de Universiteit Utrecht gefinancierde opzet van een experiment over de effectiviteit van mediawijsheid-trainingen voor basisscholieren. Het onderzoek zal in verschillende Europese landen worden uitgevoerd.

Sommige basisschoolleerlingen krijgen een traditionele mediawijsheid-training, terwijl anderen een innovatieve training volgen waarin ze, zonder dat ze het weten, een nepnieuws-site bekijken en achteraf een uitleg krijgen.

Dit experiment borduurt voort op een experiment dat Loos eerder deed gebaseerd op onderzoek van de universiteit van Connecticut. Hij liet kinderen uit groep 8 een Amerikaanse website zien met nepinformatie over een bedreigde diersoort: de Noord-West Pacifische boominktvis.

De kinderen werd gevraagd wat volgens deze site het probleem is, of ze het begrepen en of hen nog iets opviel aan de site. Slechts twee Nederlandse kinderen hadden door dat het om nepnieuws ging. De rest was niet verontwaardigd, maar vooral verbaasd.

"We gaan onderzoeken of kinderen die de traditionele mediawijsheid-training hebben gehad beter zijn geworden in het beoordelen van betrouwbaarheid van nieuws of andersom. Ik vermoed dat het beter werkt als kinderen emotioneler geraakt zijn (bijvoorbeeld omdat het om dieren gaat) en daarna een debriefing krijgen met training. Zoals bij de pilot met de boominktvis. We kijken in het nog uit te voeren kwantitatieve onderzoek of dat echt zo is."

Techreuzen kunnen ook een bijdrage leveren

Maar ook techplatforms als Google, Twitter en Facebook kunnen een belangrijke bijdrage leveren in de strijd tegen nepnieuws. De Europese Commisie heeft daarom onlangs de plannen afgestoft om desinformatie en nepnieuws via de juridische weg tegen te gaan. Wanneer techreuzen bijvoorbeeld zelf verantwoordelijkheid nemen, hoeven er geen wetten en regels te komen.

Google heeft bijvoorbeeld factcheckers in dienst genomen, weet Loos. Maar wat voor criteria hanteren zij om te bepalen wat waar is? En op basis waarvan verwijder je iemand bijvoorbeeld van Twitter?

"De gebeurtenissen rondom het Capitool werden als ernstig en gevaarlijk genoeg gezien om Trump van Twitter te verwijderen. Maar wie bepaalt dat? Je kan natuurlijk zeggen dat er onder het mom van vrijheid van meningsuiting nooit ingegrepen mag worden. Maar alles toestaan is niet goed en veel verbieden net zo min. Je moet een evenwicht vinden tussen het inperken van de vrijheid van meningsuiting en het nemen van maatregelen om de veiligheid van burgers te garanderen."

Een instantie zou moeten bepalen of een uitspraak zo ernstig is en zoveel gevaar voor de maatschappij oplevert dat er actie ondernomen moet worden. Dat is de rechterlijke macht, aldus Loos.

"Er zou een soort snelrecht moeten komen om te bepalen of iemands socialmedia-account moet worden geschorst. Of het nou de president of de buurman is. Het zou mooi zijn als dit preventief werkt en het mensen aanspoort beter na te denken voordat ze iets online zetten."

Wat kun je zelf doen?

"Train jezelf een kritisch burger te worden en gebruik je gezond verstand”, adviseert Loos. “Controleer de bron, bedenk wie hier baat bij heeft, check de afzender of raadpleeg de zoekmachine voor bronnen van andere instanties. Zo kan iedereen bijdragen om nepnieuws tegen te gaan."

Wil je meer weten over hoe wetenschap bijdraagt aan kennis over het bestrijden van nepnieuws? Volg de Nationale Wetenschapsagenda op Facebook of Instagram.