De maatschappelijke roep om aandacht voor discriminatie en verandering is groot. Veruit de meeste mensen willen racisme en discriminatie de wereld uit helpen. Het probleem is echter dat mensen zijn geprogrammeerd met een ‘voorspellingsmachine’, waardoor je vaak niet doorhebt dat je discrimineert.

Hokjesdenken

Gijs Bijlstra, sociaal psychloog aan de Radboud Universiteit, legt uit: "Vaak wordt gedacht dat discriminatie alleen voorkomt bij enkele individuen, namelijk de racisten en seksisten onder ons. Echter, om discriminatie te begrijpen is het goed om te weten dat mensen van nature in hokjes denken. Je brein is een voorspellingsmachine en probeert uit die hokjes te putten om te voorspellen wat er gaat gebeuren.”

Hokjesdenken is in veel gevallen prettig, stelt Bijlstra. In een fractie van een seconde weet je grofweg wat je van iemand kunt verwachten. Zo hoef je je in de horeca niet af te vragen wat die persoon aan je tafel doet, maar weet je dat je iets kan bestellen. "Een kok met een mes is ongevaarlijk en gebruikt deze om groenten mee te snijden, maar een onbekende met een mes is wel gevaarlijk. Een snelle voorspelling zorgt ervoor dat je je uit de voeten kan maken."

Vaak gaat hokjesdenken goed, maar het maken van voorspellingen op basis van groepskenmerken kan ook heel slecht uitpakken." vertelt Bijlstra. Je brein deelt automatisch mensen in groepen in op basis van geslacht, seksuele geaardheid, huidskleur, leeftijd en gezondheid en koppelt hier de bijbehorende voorkennis aan. Deze associaties kunnen je perceptie en gedrag kleuren, wat op zijn beurt weer effect heeft op de ontvanger.

Onderzoek aan de Radboud Universiteit heeft bijvoorbeeld laten zien dat het gemak waarmee emoties, zoals boosheid en blijdschap, op gezichten worden herkend wordt beïnvloed door de groep waartoe iemand behoort (man of vrouw, Nederlands of Marokkaans-Nederlands).

Wat discriminatie met iemand doet

Eveneens wijst onderzoek uit dat discriminatie grote impact heeft op het welzijn van de ontvanger. Zo ervaren mensen die zich gediscrimineerd voelen meer stress en halen ze minder eigenwaarde uit hun groepslidmaatschap.

Discriminatie kan daarbij niet alleen effect hebben op de mentale gezondheid van een persoon, maar ook op fysieke gezondheid, zoals slaap, BMI en alcoholgebruik. Onderzoek laat zien dat racisme letterlijk ziek kan maken.

Mogelijke oplossingen

Er zijn manieren om discriminatie tegen te gaan, maar er is nog wel een lange weg te gaan, volgens Bijlstra. Door het ingeprogrammeerde hokjesdenken heeft iedereen vooroordelen en wordt er onbewust gediscrimineerd. “Kortom, discriminatie is niet iets van alleen racisten en seksisten, maar van ons allemaal.”

"In veel gevallen hebben mensen voldoende controle over hun gedrag en is het goed mogelijk om foute voorspellingen te corrigeren. Ik wil discriminatie absoluut niet goedpraten, maar onderzoek laat zien dat je moeilijk helemaal van je vooroordelen kunt afkomen. Er zijn verschillende studies waarin is geprobeerd om associaties tussen groepen en negatieve eigenschappen zwakker te maken. Vrijwel altijd was het effect hiervan van korte duur."

Daarnaast wordt er onderzoek gedaan naar het effect van 'je in iemand anders te verplaatsen’. Dit kan bijdragen aan vermindering van discriminatie. Net als werken aan positieve associaties, bijvoorbeeld door contact te hebben met andere groepen of door samen te werken aan een overstijgend doel.

Beter begrijpen en aanpakken van discriminatie

"Net als in een relatie, is er bij discriminatie altijd een zender en ontvanger. Bij onenigheid zijn er altijd twee verhalen met een eigen perspectief. Binnen het thema discriminatie gaat het vaak over het perspectief van de meerderheidsgroep en hoe die groep kijkt naar de ander. Er is veel minder onderzoek gedaan naar de kant van de ontvanger," legt Bijlstra uit.

Eerder onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat gesprekspartners andere informatie gebruiken om te beoordelen of een gesprek prettig is verlopen. Voor de zender is wat iemand zegt belangrijk, terwijl ontvangers dit vooral baseren op non-verbaal gedrag van hun gesprekspartner. Aan de andere kant is veel minder bekend over wat het gevoel van gediscrimineerd of getolereerd te worden doet met sociaalpsychologische processen.

“Als je het probleem goed wilt aanpakken, moet je het van beide kanten bekijken. We hebben zowel begrip nodig voor het perspectief van de zender als de ontvanger om tot goede onderzoeksvragen en oplossingen te komen.”

“Als je het probleem goed wilt aanpakken, moet je het van beide kanten bekijken.”

Er valt nog genoeg te onderzoeken over discriminatie. Vragen die wetenschappers bezighouden zijn bijvoorbeeld: 'Moeten we aan het hoofd werken en associaties veranderen om discriminatie te verminderen?' of 'Kan je de situatie veranderen zodat de kans minder groot is dat associaties zich voordoen, zoals anoniem solliciteren of het anonimiseren van tentamens voordat ze worden nagekeken?'

Rol van de wetenschap

"Er is een hele rits aan interventies waar vanuit de wetenschap aan wordt gewerkt, maar daar zijn praktijktesten voor nodig om te meten hoe goed die zijn en of ze op lange termijn nog werken. Tegelijkertijd zijn er interventies die ontwikkeld zijn in de praktijk, waar geen wetenschappelijke basis voor is. Wanneer wetenschap en praktijk samenkomen, kan er gezamenlijk aan een oplossing gewerkt worden."

Nationale Wetenschapsagenda

Meer weten over hoe de wetenschap bijdraagt aan het begrijpen van discriminatie? Volg de Nationale Wetenschapsagenda op Facebook of stel je vragen tijdens de livesessie.