'Roep om zwaarste straf menselijke reactie'

AMSTERDAM - Dagelijks komen gruwelijke details naar voren in het proces tegen hoofdverdachte van de Amsterdamse zedenzaak Robert M.

Foto:  Thinkstock

Maar zelfs voordat deze details bekend werden, vond 38 procent van de Nederlanders al dat voor dergelijke vergrijpen de doodstraf moet worden ingevoerd. Dat past in het beeld dat het volk vaak hardere straffen wenst dan de rechtbank oplegt.

De emotie rond grote rechtszaken neemt toe. Niet alleen direct betrokkenen, maar de hele samenleving laat zijn afschuw blijken over ernstige misdaden. Raadsheer Yvo van Kuijck van het gerechtshof in Arnhem kan het zich goed voorstellen.

"Mensen willen veilig kunnen leven. Daar horen soms primaire reacties bij als het gaat om de hoogte van de straf. En met primair bedoel ik niet dat ze onzinnig zijn. Ze komen ergens uit voort. Alleen willen we geen samenleving, waarin we elke crimineel levenslang opsluiten. Er moet dus een goede afweging komen."

Mondige burger

Eén van de dingen waar een rechtbank rekening mee houdt, is de persoon van de verdachte.

Van Kuijck: "Al moet ik toegeven dat daar minder ruimte voor is, naarmate een daad ernstiger is en de gevolgen voor de samenleving groter zijn. Tegelijk moet je beseffen dat alleen strenger straffen, niet helpt. Zelfs in landen waar de straffen veel zwaarder zijn, hoor je dezelfde geluiden: het mag altijd strenger. Burgers zijn mondiger dan vroeger, maar hun kennis is vaak niet voldoende voor een reële reactie."

Genuanceerder

Het is een gegeven dat mensen vaak in het wilde weg om harde straffen roepen, weet ook Theo de Roos, hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht aan de Universiteit van Tilburg.

"Vooral als ze weinig inhoudelijke kennis van een zaak hebben. Het is opvallend dat ze veel genuanceerder zijn als ze meer informatie krijgen over de achtergronden. Uit onderzoek blijkt dat ze dan tot vrijwel dezelfde straf komen als de rechtbank."

Over de 38 procent die de doodstraf voor Robert M. wenst, is De Roos niet verbaasd. "Het aantal mensen dat voorstander is van die mogelijkheid, bungelt al jaren rond de veertig procent."

Zwaardere straffen

Toch kan De Roos -zelf ook rechter- er niet omheen: de opgelegde straffen zijn de afgelopen jaren fors zwaarder geworden. En de publieke opinie speelt daarin wel degelijk een grote rol.

"Dertig jaar geleden waren we met zijn allen veel milder. Voor een aantal delicten is de maximumstraf gestegen, bijvoorbeeld voor mishandeling. Kennelijk wordt dat in de maatschappij als een groter probleem gezien dan vroeger. De wetgever, en een rechter dus ook, hoort dat gevoel te volgen. Hij moet meegaan in het maatschappelijke oordeel over de ernst van een zaak."

Logische reactie

Cultuursocioloog Gabriël van den Brink maakt wel een onderscheid tussen de publieke opinie in de zaak tegen Robert M. en in andere rechtszaken.

"Een misdaad van deze orde hakt er extra in. Wat deze man heeft gedaan, is zo in strijd met alles wat ons dierbaar is. Intuïtief vindt een grote meerderheid dat de ergste straf niet hard genoeg is. Die reactie is sociologisch gezien heel begrijpelijk."