Nobelprijs Scheikunde voor schrikreacties

STOCKHOLM - De Nobelprijs voor de Scheikunde wordt dit jaar uitgereikt aan de Amerikanen Robert Lefkowitz en Brian Kobilka.

Ze werken beiden in de VS. Dat heeft de Zweedse Academie voor Wetenschappen woensdag in Stockholm bekendgemaakt. Zij krijgen de onderscheiding voor hun onderzoek naar hoe het lichaam prikkels van buitenaf verwerkt, bijvoorbeeld wanneer we schrikken. 

Degene die de prijswinnaars wereldkundig maakte, begon zijn uitleg door de zaal met een luid 'Boe' op te schrikken.

Ook prijswinnaar Lefkowitz schrok, toen hij in het holst van de nacht wakker werd doordat zijn vrouw hem een por gaf met haar elleboog.

De geleerde slaapt met oordopjes en hoorde daarom niet dat het Nobelcomité hem probeerde wakker te bellen om te vertellen dat hij de belangrijke onderscheiding had gewonnen, zei hij tegen de Zweedse Academie voor Wetenschappen, die ook na het bekendmaken van de prijs met de Amerikaan belde.

Eiwitten

Ons lichaam bevat miljarden cellen die allemaal met elkaar samen moeten werken. Als we bijvoorbeeld schrikken, wordt ons hele lichaam klaargemaakt om te vluchten of te vechten. Onze hartslag en ademhaling versnellen en we worden alert.

Lefkowitz en Kobilka ontdekten hoe ons lichaam dat doet. Onze cellen beschikken over minuscule receptoren, zogenaamde G-proteïne gekoppelde receptoren (GPC-receptoren). Die pikken veranderingen buiten de cel op en geven deze informatie door aan het binnenste van de cel.

Het bestaan van dergelijke receptoren werd al decennia vermoed, maar het lukte niet om die receptoren te vinden of te ontdekken hoe ze precies werken.

GPC-receptoren

Lefkowitz ontdekte dat onze cellen GPC-receptoren hebben die reageren op adrenaline, het hormoon dat onder andere vrijkomt als we schrikken. 

Eind jaren ’60 plakte hij een radioactief label vast aan adrenaline, zodat hij kon zien waar in het lichaam de adrenaline terecht kwam. GPC-receptoren blijken ingebouwd te zitten in de wand van de cel. De receptoren steken zowel aan de binnen- als de buitenkant van de celwand iets uit.

Het adrenaline bindt aan de receptor aan de buitenkant van de cel. Daardoor verandert de receptor aan de binnenkant van de cel van vorm. Dit zet een hele keten van reacties in de cel in gang.

Gen

In de jaren ’80 ontdekte Brian Kobilka, indertijd de laboratoriumgenoot van Lefkowitz, welk gen er bij deze GPC-receptor hoort. Dit gen blijkt te lijken op het gen dat het bouwplan bevat voor de receptor die onze ogen gebruiken om licht op te vangen.

Beide wetenschappers realiseerden zich nu dat er waarschijnlijk een hele familie van GPC-receptoren bestaat. In de jaren daarna werden inderdaad vele soorten GPC-receptoren ontdekt, in verschillende delen van het lichaam. Elk kunnen ze weer andere signalen oppikken, bijvoorbeeld de aanwezigheid van hormonen, signaalstoffen, licht, geur of smaak.

Het onderzoek van Lefkowitz en Kobilka is erg belangrijk geweest voor de ontwikkeling van nieuwe medicijnen. Ongeveer de helft van de huidige medicijnen werkt door GPC-receptoren te blokkeren of juist stimuleren. Voorbeelden zijn hartmedicijnen, hooikoortsmiddelen en geneesmiddelen voor psychiatrische patiënten.

Dagelijkse nieuwsbrief

Dagelijkse nieuwsbrief
Elke ochtend rond 6.00 uur weten wat het nieuws wordt?
Tip de redactie