'Trumps gedrag dwingt Europa na te denken over de toekomst'

Na decennia van intensieve samenwerking lijken Europa en het VS onder Trump uit elkaar te drijven. Wat moet de Europese Unie nu Amerika veel minder waarde hecht aan een constructieve samenwerking? En heeft Rusland profijt van de kloof die ontstaat tussen de twee machtsblokken?

Bondskanselier Angela Merkel zegt na de NAVO-top dat Europa niet meer op de VS kan vertrouwen. Duitse veiligheidsdiensten weigeren een hulpverzoek van Amerikaanse collega’s om informatie uit te wisselen. En president Donald Trump die de Europese partners een klap in het gezicht geeft door het klimaatakkoord op te zeggen.

Waar de neuzen van Europa en de VS decennialang dezelfde kant op stonden, lijken de twee vrienden nu in hoog tempo uit elkaar te drijven. De eigengereide en alles behalve constructieve toon en koers van de nieuwe Amerikaanse president noopt de Europese Unie op meerdere fronten tot herbezinning; de VS is geen lichtend voorbeeld of vertrouwenswaardige partner meer.

Toch is er geen reden tot paniek, stellen meerdere wetenschappers en experts. "Het is helemaal niet erg dat Europa zich een keer realiseert dat de dingen niet vanzelf gaan", stelt historicus Doeko Bosscher van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). "We zijn als Europa altijd heel erg gefixeerd geweest op onze interne problemen: hoe democratisch zijn we eigenlijk, moet er wel of geen extra paragraaf in het Oekraïne-verdrag komen te staan."

Pluspunten

Ondertussen vergeet Europa wel eens wat de vele voordelen en pluspunten van de Europese samenwerking zijn. "Het is veel slimmer om eens te kijken wat we wél goed doen en daar ons voordeel mee te doen."

Trump dwingt Europa om na te gaan denken waar de unie écht voor staat. "Obama heeft ons, net als zijn voorgangers, acht jaar lang het gevoel gegeven dat we wel goed bezig waren. Nu moeten we opeens gaan bepalen wat de vrijheid en alle verworvenheden in Europa ons écht waard zijn. Wat willen we nou eigenlijk de komende twintig jaar; hoe moet Europa zich verhouden tot de VS, Rusland en China?"

“Op iemand die zo impulsief is als Trump kán je simpelweg niet anticiperen”
Hans van Koningsbrugge

De Europese Unie moet constructief gaan nadenken over de toekomst, bepleit Bosscher. "Merkel doet dat nu heel goed: die vestigt de aandacht op de grote diplomatieke uitdagingen die Europa nu het hoofd moet bieden. Hoe kunnen wij het klimaatakkoord redden nu Trump zich heeft teruggetrokken? Wat kunnen wij als Europa zelf doen om te voorkomen dat Poetin in de verleiding komt om gebruik te maken van onze schijnbare onzekerheid? Merkel straalt kracht en moreel leiderschap uit  - daar kan de rest van Europa iets van leren en zich aan optrekken."

Kalm blijven

Bovendien is Merkel een door de wol geverfde politicus, die zich ondanks de scherpe toon prima indekt, vindt EU-expert Adriaan Schout van instituut Clingendael. "Ze stelt dat de tijd dat we volledig op anderen kunnen vertrouwen, wellicht voorbij is", legt hij uit. "Dat soort subtiele nuances zijn heel belangrijk voor politiek die op dit niveau wordt bedreven: hiermee geeft Merkel aan de deur naar de VS zeker open te houden."

Ook Rusland-kenner Hans van Koningsbrugge van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) denkt dat Europa er het slimste aan doet om vooral kalm te blijven. "Op iemand die zo impulsief is als Trump kán je simpelweg niet anticiperen. Gewoon rustig blijven en je eigen plan trekken, is het beste advies dat ik zou kunnen geven."

In militair opzicht is eveneens weinig reden tot directe Europese paniek over de grillen van Trump, stelt militair historicus Christ Klep. "We vergeten dat de relatie tussen de VS en Europa wel vaker onder druk heeft gestaan: vergeleken met de wezenlijke discussies die Kennedy en de Franse president De Gaulle begin jaren zestig voerden, is Trump met zijn gebrul maar een amateur."

De westerse liberale wereldorde is veel sterker dan de meeste mensen denken, is de overtuiging van Klep. "In deze tijd van totale globalisering is alles met elkaar verbonden. De WTO, de NAVO of de Europese Unie verdwijnen niet zomaar. De verhoudingen binnen de organisaties kunnen veranderen. Maar je kunt als partner niet opeens uit een spel stappen waar eigenlijk iedereen voordeel bij heeft en dat niet voor niets al jarenlang op een bepaalde manier wordt gespeeld. Zo werkt het gewoon niet."

Spookbeeld

Er is volgens de historicus een duidelijk verschil te zien tussen het Witte Huis, dat zich de afgelopen vier maanden onbetrouwbaar en inconsequent heeft bewezen, en de diepgewortelde bureaucratie die op de achtergrond gewoon doordraait. "Die Amerikaanse bureaucratie is heel sterk en stabiel en garandeert continuïteit op het politieke toneel", stelt Klep.

Hij geeft een simpel voorbeeld. "Trump weigert in Brussel het NAVO-bijstandsartikel 5 te bevestigen. Een schoffering van de lidstaten!" Maar vrij snel daarna veegt minister van Defensie Mattis de scherven bij elkaar: de VS staan wel degelijk honderd procent achter artikel 5.

"De uitvoerende macht in Amerika is heel sterk en corrigeert het Witte Huis direct waar nodig. Dat frustreert Trump enorm", merkt Klep. "Niet voor niets roept hij graag het spookbeeld op van een bureaucratische deep state die tegen hem samenzweert."

Bruggen verbranden

Ook als het gaat om economisch beleid heeft Trump na vier maanden nog geen blijk gegeven van een heldere visie en moet Europa vooral zijn eigen koers uitstippelen.

"Amerika is altijd een sterke, betrouwbare economische partner voor Europa geweest", legt hoofdeconoom Carsten Brzeski van ING Duitsland uit. "Maar die tijd is voorbij en op wat er nu in de VS gebeurt, heeft Europa geen enkele invloed. Daarom is het verstandig als we onze blik wat meer op andere delen van de wereld gaan richten. Er zijn zeker in Azië genoeg interessante groeimarkten: denk aan China, denk aan India."

Ondertussen moet Europa wel de banden met de Amerikaanse contacten búiten het Witte Huis warm houden. "Er komt een periode ná Trump: we hoeven geen bruggen te verbranden omdat de samenwerking met de VS even wat minder intensief wordt."

Het is nog steeds onduidelijk in hoeverre Trump voor heel Amerika spreekt als hij zijn omstreden uitlatingen doet. "Handel wordt gedreven tussen bedrijven, niet tussen regeringen", legt de ING-econoom uit. "Simpel gezegd: als Trump een stoot uitdeelt via zijn favoriete medium Twitter, dan worden er de volgende dag niet opeens minder Duitse auto’s verkocht. Maar oplopende spanningen tussen landen, zoals nu het geval is, zijn nooit bevorderlijk voor de economische relaties."

Boze concurrent

Toch denkt Brzeski dat Merkel goed over haar uitspraken over de Amerikaanse betrouwbaarheid nagedacht heeft. "Zij heeft tijdens haar eerste bezoek aan Trump veel belangrijke CEO’s van grote Duitse bedrijven meegenomen, die in het Witte Huis hebben geprobeerd de wederzijdse belangen uit te leggen. Maar dat heeft niet het gehoopte effect gehad: het Witte Huis staat open voor dialoog noch discussie."

De econoom noemt Trumps kijk op de wereld heel simpel. "Er worden meer Duitse auto’s in de VS verkocht dan Amerikaanse auto’s in Duitsland. Dus moet ik mijn land afschermen van de boze concurrent die ons dwarszit. Hij gaat ondertussen wel voorbij aan het feit dat de Duitse producent BMW vanuit de VS meer auto’s naar het buitenland exporteert dan welke Amerikaanse autoproducent dan ook. En dat er dus met eventuele handelsbarrières ook heel veel Amerikaanse banen op de tocht komen te staan."

Hij noemt het een positief teken dat bij diverse Europese verkiezingen, zoals in Frankrijk, Nederland en Duitsland, de anti-Europese populisten niet hebben gewonnen. "De monetaire Europese samenwerking staat in vergelijking met Amerika nog in de kinderschoenen", legt de expert uit. "Daar zijn de oneffenheden en kinderziektes tweehonderd jaar terug al door Alexander Hamilton uit het systeem gehaald. Maar de Europese monetaire unie kan met het juiste beleid en de juiste koers snel aan kracht winnen en zich de komende decennia tot een waardige tegenspeler ontwikkelen."

Lomp gedrag

Volgens EU-expert Schout van Clingendael vraagt de huidige geopolitieke situatie om verdergaande samenwerking binnen Europa. "Het hele Koude Oorlog-beeld van twee blokken die tegenover elkaar staan met Europa daar tussenin, is niet meer van deze tijd", legt hij uit. De wetenschappers sluit zich in dat opzicht aan bij zijn collega Bosscher.

"De dreigingen uit het Midden-Oosten of Rusland bevinden zich dichter bij Europa dan bij de VS. We mogen er niet op vertrouwen dat dat land helpt de problemen op te lossen. Het is goed dat Trump met zijn lompe gedrag ons dwingt daar over na te denken."

Steekspel

Zijn er eigenlijk ook nog partijen die garen spinnen bij de kloof die zich aftekent tussen Europa en de VS, zoals Rusland? De Amerikaanse president Donald Trump lijkt de afgelopen maanden met zijn steekspel een agenda uit te voeren die Rusland opvallend goed in de kaart lijkt te spelen.

"Het grootste probleem waar Rusland op dit moment mee worstelt zijn de internationale sancties", analyseert econoom Brzeski. "Die schaden de Russische economie flink. Maar hoewel Trump er wel steeds voor pleit, is de kans dat die binnenkort worden opgeheven nihil. Op langere termijn zou een brede heroriëntatie van Europa richting het oosten Rusland natuurlijk wel ten goede kunnen komen."

“Poetin gaat echt niet ten strijde trekken tegen de NAVO, omdat hij weet dat Rusland dat gaat verliezen”
Christ Klep

Ook militair historicus Klep ziet zo snel nog niet wat Poetin heeft gewonnen met de vele misstappen van Trump. "We moeten Rusland vooral niet groter maken dan het is", stelt hij.

"Het land heeft in regionaal opzicht absoluut overwicht en Poetin kan heel goed manipuleren. Maar het is en blijft een middelgrote macht; het land is in economisch opzicht kleiner dan Frankrijk of zelfs Italië. Poetin gaat echt niet ten strijde trekken tegen de NAVO, omdat hij weet dat Rusland dat gaat verliezen. Hij loopt dan alleen maar het risico dat hij zijn sterke regionale positie opgeeft."

Applaus verstomd

Ruslandkenner Hans van Koningsbrugge van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) ziet niet welke voordelen 'het nieuwe Amerika' heeft voor president Poetin. "De doema verwelkomde Trump met applaus, maar dat is inmiddels flink verstomd", stelt hij.

"Aan de NAVO verandert vooralsnog niets, de sancties worden niet opgeheven, Europa houdt de deur open voor staten als Oekraïne. En het onderzoek van het Amerikaanse Congres naar de Russische link met het Witte Huis hangt als een zwaard van Damocles boven het Kremlin. Als er harde bewijzen boven tafel komen, is Rusland internationaal gezien nog meer besmet dan nu toch al het geval is."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie