Zijn de verkiezingen in het Duitse Noordrijn-Westfalen echt zo spannend?

Zondag gaan de inwoners van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen naar de stembus. Zijn deze verkiezingen, waarvan de uitslag doorgaans wordt gezien als de graadmeter voor de Bondsdagverkiezingen, echt zo spannend als wordt beweerd?

In Duitse media zingt het al weken rond, wat gaat er zondag gebeuren in Noordrijn-Westfalen (NRW), de grootste deelstaat en daarmee de belangrijkste van het land? Want hoewel de landelijke verkiezingen pas in september zijn en er nog veel in de tussentijd kan gebeuren, zegt de uitslag in NRW veel over hoe er landelijk wordt gestemd.

Begin dit jaar werd er nog gesproken van een "populistische lente" die tijdens de verkiezingen in Nederland, de verkiezingen in Frankrijk en afsluitend in Duitsland Europa zou moeten veranderen, maar zowel in Nederland als in Frankrijk werden de populistische partijen van Geert Wilders en Marine Le Pen een halt toe geroepen.

De rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD) zou daarmee de laatste zijn die Europa flink had kunnen opschudden, maar onrust binnen de partij en het aftreden van lijsttrekker Frauke Petry maakte dat de partij kelderde in de peilingen en veel kiezers over zijn gelopen naar de uit het slob getrokken Freie Demokratische Partei (FDP).

"Het is een anticlimax voor de populistische doorbraak die werd voorspeld", stelt René Cuperus, als onderzoeker verbonden aan het Duitsland Instituut van de Universiteit van Amsterdam. "De Europese Unie komt hierdoor nu niet in gevaar. Dat was wel het geval geweest als Marine Le Pen’s Front National zou hebben gewonnen, of wanneer de AfD in Duitsland een enorme bedreiging voor Merkel zou zijn geweest. Maar dat is niet het geval. Integendeel: het rechtspopulisme in Duitsland is op zijn retour."

Maar wat maakt de verkiezingen in NRW dan nog zo spannend? "Het is vooral symbolisch en politiek-psychologisch spannend", stelt Cuperus. "NRW is de geboortekamer van de Duitse sociaal-democratie, slechts één keer in de geschiedenis werd het CDU daar de grootste, dus het zou een enorme tegenslag zijn voor de SPD als Merkels CDU net zoals in de deelstaten Saarland en Sleeswijk-Holstein ook hier de grootste zou worden."

Schulz-effect

Begin dit jaar leek de SPD een nieuwe impuls te krijgen toen oud-voorzitter van het Europees Parlement, Martin Schulz, aantrad als nieuwe leider van de partij. Hij werd met open armen ontvangen, Schulz zou de frisse wind worden voor Duitsland en er werd gesproken van het "Schulz-effect", alleen al in de maand januari hadden zich drieduizend nieuwe leden bij de SPD gemeld, dat was drie keer zoveel als normaal.

"Hij was de emotionele man, een vurig redenaar, die een alternatief leek te kunnen zijn voor de ingetogen Merkel, waar men in Duitsland ook wel klaar mee is. De zogenaamde Merkel-moeheid", stelt Cuperus. "Maar zijn effect lijkt alweer uitgewerkt."

Volgens Willem Melching, Duitslandkenner van de Universiteit van Amsterdam, heeft Schulz last van het klassieke probleem waar ook de sociaaldemocraten van de PvdA in Nederland mee zitten. "Als hij een uitgesproken links beleid gaat hanteren verliest hij kiezers op rechts en als hij een liberale koers wil aanhouden, haakt de linkse kiezer af."

Schulz houdt zich daarom tot dusver wat op de oppervlakte. "Schulz heeft een probleem met zijn boodschap. Als oud-voorzitter van het Europees Parlement is hij voor meer geld naar Europa maar daar zit geen Duitser op te wachten. De meesten vinden dat ze al genoeg hebben betaald, onder meer aan landen zoals Griekenland."

Martin Schulz tijdens het SPD-partijcongres in Berlijn afgelopen maart. (Foto: Hollandse Hoogte)

Noordrijn-Westfalen

Op deelstaatniveau in NRW heeft de SPD het niet mee dat de regio het in de statistieken heel slecht doet op het gebied van werkloosheid, criminaliteit en onderwijs. Melching: "Veel binnensteden zijn verslechterd en SPD-leider Hannelore Kraft zit er al heel lang (sinds 2010 is ze minister-president van NRW, red.). Daarbij maakt ze niet een heel stabiele indruk meer en zijn Duitsers wel toe aan iets nieuws."

Economisch gezien is het een beetje "zoals Amsterdam tegenover Rotterdam", stelt Kees van Paridon, hoogleraar Economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. "Rotterdam loopt altijd net wat achter op Amsterdam. De stad leunde lange tijd op de haven, maar dat is aan het veranderen en er is nog niet echt een goed alternatief."

In NRW is volgens Paridon eenzelfde soort ontwikkeling aan de gang. De deelstaat behoorde lange tijd tot de rijkste regio’s in Duitsland door haar staal- en kolenindustrie, maar daar wordt steeds minder gebruik van gemaakt dus moet er naar andere manieren worden gezocht om de mensen aan het werk te houden. "Bovendien heeft Duitsland na de hereniging van Oost- en West-Duitsland zo’n twee miljard in Oost-Duitsland geïnvesteerd want daar hadden ze niks. En dat geld voor de riolering, voor gebouwen en het onderwijs, moest ergens vandaan komen en kwam dus uit het westen, waaronder uit NRW."

Volgens Paridon kent NRW grote groepen laagopgeleiden en kunnen zij geen vuist maken om de economische situatie in hun deelstaat te verbeteren. "En met de twee grootste partijen, SPD en CDU, verwacht ik ook geen drastische veranderingen op dat gebied."

Bondskanselier Angela Merkel afgelopen week tijdens een campagnebijeenkomst in Haltern am See. (Foto: AFP)

Nek-aan-nek

Afgaande op de laatste peilingen van de verkiezingen in NRW waarin SPD op 32,5 procent staat en het CDU op 31,6 procent, wordt het zondag een nek-aan-nek-race tussen beide partijen en kan het zo veel belovende Schulz-effect mogelijk voorgoed teniet worden gedaan.

Onderzoeker Cuperus: "Het is de vraag of de Duitsers kiezen voor de Soziale Sicherheit (sociale bescherming) waar de SPD voor staat, of voor de Innere Sicherheit (binnenlandse veiligheid, red.) van Merkel’s CDU waar in tijden van terroristische aanslagen en vluchtelingencrisis wellicht meer behoefte aan is."

Mocht de CDU de grootste partij van NRW worden, dan is het bijna zeker dat Merkel in september weer opnieuw als Bondskanselier gekozen wordt. Cuperus: "Dat zou een grote psychologische dreun zijn voor de Duitse SPD, die dan als junior-bijwagen in de Grote Coalitie in Berlijn haar wonden moet likken, maar ook in haar eigen NRW zeer waarschijnlijk junior-bijwagen wordt in een door de CDU geleide grote coalitie vanuit Düsseldorf." 

Dit zou de politieke stabiliteit van Duitsland volgens Cuperus op termijn kunnen aantasten, "en een nieuwe kans voor het rechtspopulisme in Duitsland kunnen opleveren. Daarom zijn die verkiezingen zondag echt belangrijk."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie