Hoe staan de politieke partijen er nu voor?

Na een slopende campagne ontvangt verkenner Edith Schippers (VVD) maandag de partijen in orde van grootte. De verkenningsgesprekken zijn bedoeld om te kijken welke coalities mogelijk zijn. Hoe staan de partijen er voor en hoe gaan zij de formatie in?

VVD

De kwartfinale in de Europese strijd tegen het "verkeerde soort" populisme is gewonnen, zal Mark Rutte zeggen. Zijn VVD liet de PVV ver achter zich.

Internationaal wordt Rutte geroemd omdat hij Nederland na Trump en de Brexit heeft weten te behoeden voor het ogenschijnlijk oprukkend populisme. Bovendien heeft Rutte zich dankzij de Turkijerel als een sterke leider kunnen presenteren die forse maatregelen durft te nemen. Tegelijkertijd wordt er geconstateerd dat Rutte alleen heeft kunnen winnen door de retoriek van Wilders over te nemen.

Aan Rutte nu de taak om tot een werkbare coalitie te komen die steun heeft in de Eerste Kamer. In de campagne heeft hij al gezegd dat het CDA en D66 het dichtst bij hem staan, maar daarmee redt hij het niet. Resteren nog twee opties: via de christelijke weg met de ChristenUnie of de groene weg via GroenLinks.

Wordt het de ChristenUnie, dan zal er een oplossing gevonden moeten worden voor medisch-ethische thema’s (zoals voltooid leven). Wordt het GroenLinks, dan moet er tegemoet gekomen worden aan de vergroenings- en nivelleringsagenda.

PVV

De teleurstelling bij de leider van de partij was woensdagnacht zichtbaar. Hij had de strijd tegen Rutte graag gewonnen, maar het verlies is afgetekend. De VVD haalde 33 zetels, de PVV 20.

Hoewel de VVD, D66 en GroenLinks vieren dat het populisme van Wilders verloren heeft, is de PVV wel de tweede partij. Geheel ontevreden is de fractieleider dan ook niet. Wilders wees er donderdag op dat hij tot de winnaars behoort en hij heeft gezien hoe andere partijen zijn standpunten hebben overgenomen.

Voorbeelden noemde hij niet, maar te denken valt aan de 'pleur op'-uitspraken en 'doe normaal'-uitspraken van Rutte en de voorstellen van CDA-leider Buma om geen dubbele nationaliteit meer toe te staan. 

Wilders verwacht dat gezien de uitslag en de versplintering van het politieke landschap, de formatiebesprekingen moeizaam zullen verlopen. Daarom deed hij woensdagnacht een opmerkelijke uitspraak, namelijk dat hij bereid is aan de onderhandelingstafel plaats te nemen. Dit terwijl hij Rutte eerder nog uitsloot. Vrijwel alle partijen maakten eerder al kenbaar niet met de PVV te willen samenwerken.

CDA

CDA-leider Buma sprak op de uitslagenavond van een "geweldige avond", maar met 19 zetels komt hij niet eens in de buurt van Rutte. Ja, winst heeft het CDA zeker geboekt ten opzichte van 2012, maar achteraf kan worden geconcludeerd dat Buma voor de kiezer niet de premierskandidaat is gebleken die hij zelf zei te zijn.

Toch is zijn positie zeer sterk. Omdat de christen-democraten zowel via links als via rechts kunnen regeren, lijkt een kabinet zonder het CDA ondenkbaar. "Ik voel dat er een verantwoordelijkheid voor ons is. De kans is groot dat zoiets regeren is", aldus Buma.

Daar moet bij worden opgemerkt dat hij niet "de stopverf" van een nieuwe regering wil worden. Hij wil voor het CDA belangrijke punten binnenhalen en anders gaat het CDA net zo makkelijk weer in de oppositie zitten.

D66

Ook D66 behoort tot de grote winnaars. De partij stijgt van 12 naar 19 zetels. Net als Buma wierp ook Pechtold zich op als premierskandidaat, maar ook hij moet Rutte en Wilders voor zich dulden. 

Toch werd bij de sociaal-liberalen de overwinning gevierd, want ook D66 lijkt onmisbaar in een volgend kabinet. De partij van Pechtold is een echte middenpartij die op sommige thema’s links, en op andere thema's weer rechts is. D66, CDA en VVD worden op het Binnenhof nu al omschreven als "het motorblok" van het volgende kabinet.

Voor D66 zal een coalitie met GroenLinks het meest voor de hand liggen. D66 deelt de vergroeningsidealen en zal zich met de progressieven van Klaver verzekeren van een medestander als het aankomt op medisch-ethische kwesties zoals voltooid leven, maar ook de regulering van de wietteelt.

Beide zijn zeer belangrijkere onderwerpen waar D66 zich in de campagne op geprofileerd heeft. Mochten de conservatieve christenen van de ChristenUnie erbij komen, dan kunnen deze kroonjuwelen van Pechtold voor problemen zorgen. 

SP

Even leek het erop dat GroenLinks de grootste op links zou worden, maar uiteindelijk kreeg SP meer stemmen. Wel zitten beide partijen nu met 14 zetels in de Tweede Kamer.

Dit betekent een verlies van één zetel voor de partij van Emile Roemer. Zelf had hij op meer gehoopt, maar gezien de peilingen is hij al met al tevreden. Opmerkelijk is dat hij niet heeft weten te profiteren van het verlies van de PvdA. Consequenties worden daar vooralsnog niet aan verbonden; de partij staat achter hem.

De komende vier jaar zullen de socialisten waarschijnlijk opnieuw in oppositiebankjes moeten plaatsnemen. Omdat Roemer eerder al heeft uitgesloten met de VVD samen te werken, is de SP opnieuw veroordeeld tot de zijlijn.

GroenLinks

Van vier naar veertien zetels. Een enorme prestatie, maar misschien had Jesse Klaver wel op meer gehoopt. Hij reisde in de campagne de ene na de andere poptempel af met als hoogtepunt een uitverkocht Afas Live. Veelal jongeren kwamen luisteren naar de 30-jarige leider van GroenLinks en in de peilingen hikte zijn partij tegen de 17 zetels aan. Ook hij wierp zich op als premierskandidaat, maar dat bleek slechts ijdele hoop te zijn.

De vraag is wat GroenLinks met die 14 zetels gaat doen. Klaver kan als vierde partij aansluiten bij VVD, CDA en D66 en de eerste GroenLinks-leider worden die de partij in een kabinet krijgt. Vraag is wel hoe ver hij bereid is te gaan. Zelf heeft hij gedurende de campagne verschillende malen gezegd niet met de VVD te willen regeren, maar uitsluiten deed hij het niet.

Zijn voorkeur ligt echter bij een centrum-links kabinet: CDA, D66, SP, GroenLinks, ChristenUnie en PvdA. Het is een optie, maar erg waarschijnlijk is het niet. Zin in regeren hebben ze op dit moment niet bij de PvdA.

Voor een coalitie met 'het motorblok' zal Klaver compromissen moeten sluiten als het gaat over zijn vergroeningsagenda die volgens de VVD en CDA veel te ver gaat.

PvdA

Een historische nederlaag: 29 zetels verlies. Wat resteert, is het likken van de wonden. Dit had tot gevolg dat het leiderschap van Lodewijk en Asscher en partijvoorzitter Hans Spekman ter discussie kwam te staan.

Asscher is niet de lijsttrekker gebleken die de PvdA uit het slop heeft weten te trekken. Zijn campagne kende geen koers en de Amsterdammer was onzichtbaar in de debatten. Uiteindelijk bleek hij als vice-premier teveel vervlochten met het kabinetsbeleid van de afgelopen vier jaar.

Aan opstappen denkt Asscher niet. Hij wil nu werken aan de wederopbouw van de partij en de sociaal-democratie. De positie van voorzitter Spekman kwam wel na de historische nederlaag zwaar onder vuur te liggen. Hij besloot vrijdagavond, twee dagen na de verkiezingen, de eer aan zichzelf te houden en af te treden.

Spekman was het brein achter de lijsttrekkersverkiezing tussen Samsom en Asscher. Het resulteerde in een gevecht tussen de twee getalenteerde PvdA-kopstukken die elkaar naar beneden in plaats van naar boven trokken. 

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie