Welk probleem lossen vluchtelingendeals als die met Turkije eigenlijk op?

Maandag is het een jaar geleden dat Europa de vluchtelingendeal met Turkije tekende. In het afgelopen jaar is de stroom vluchtelingen richting Europa afgenomen, maar welk probleem is er nu precies opgelost?

Iedereen kan zich het nog wel voor de geest halen, de beelden uit 2015 van overvolle boten met vluchtelingen die het korte stuk over de Egeïsche zee tussen Turkije en Griekenland probeerden over te steken.

Velen van hen slaagden hierin, anderen vonden de dood in het water. Over land ging het verder, duizenden vaders, moeders en kinderen die via de Balkan een beter onderkomen probeerden te zoeken in veilige landen als Duitsland en Nederland.

Dat deze ontwikkeling niet langer zo door kon gaan was iedereen het er over eens. Europa sloot daarom een toen al omstreden deal met Turkije om de stroom mensen in te dammen. De afspraak was: Turkije neemt illegaal overgestoken vluchtelingen terug. Erkende vluchtelingen kunnen middels een luchtbrug alsnog naar Europa komen, de rest moet in Turkije blijven. In ruil hiervoor geeft Europa onder meer miljarden aan Turkije om te besteden aan vluchtelingenkampen en laat geregistreerde vluchtelingen de grenzen oversteken.

Inmiddels hebben zowel de Turkse minister van Buitenlandse Zaken als die van Binnenlandse Zaken gedreigd vluchtelingen weer door te laten naar Europa, omdat Nederland en Duitsland Turkse ministers weigerden die campagne wilden voeren voor het referendum op 16 april. Onduidelijk is nog wat hiervan waar wordt gemaakt, voor de vluchtelingen verandert het voorlopig niets.

Klem

"Door de deal tussen de Europese Unie en Turkije zijn kwetsbare vluchtelingen klem komen zitten in Griekenland, waar zij onder verschrikkelijke omstandigheden worden opgevangen", zegt Tineke Ceelen, directeur van Stichting Vluchteling. Vrijdag concluderen Stichting Vluchteling en Oxfam Novib dat de vluchtelingendeal asielzoekers en vluchtelingen het recht op een eerlijke asielprocedure ontneemt.

Zo wordt op Griekenland vooral gekeken hoe mensen zo snel als mogelijk weer teruggestuurd kunnen worden naar Turkije, zonder dat hun individuele asielaanvraag wordt behandeld. Ceelen: "Nederlandse politici claimen de deal als een succes. Ik zou het eerder een moreel faillissement willen noemen."

Naïef

"Het is naïef te denken dat nu de stroom naar Europa is afgenomen, de 'vluchtelingencrisis' is opgelost", stelt Antoine Buyse, hoogleraar Mensenrechten aan de Universiteit Utrecht. "We kunnen hoogstens stellen dat de crisis weer buiten beeld is geraakt van het West-Europese publiek. In de landen die tijdelijk capaciteitsproblemen hadden in de crisisopvang - denk aan het omstreden Heumensoord bij Nijmegen dat nu weer is gesloten - is de situatie gestabiliseerd. Maar dat is maar een heel klein aspect van het totale probleem."

“De deal wordt door politici als een succes gezien, maar die bewering is maar schijn”
Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht

Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt het plan om de vluchtelingen die wel erkend worden te verdelen over Europa op zich niet zo’n slecht idee. "Alleen wordt dat plan maar mondjesmaat uitgevoerd."

Begin maart concludeerde de Europese Unie dat Europese landen tot dusver te weinig mensen die recht hebben op asiel, over laten komen uit Italië en Griekenland. Sinds september 2015 zijn 13.546 mensen herplaatst, in september 2017 moeten dat er 98.255 zijn. Nederland heeft tot dusver met 1.486 vluchtelingen, een kwart van het afgesproken aantal vluchtelingen opgenomen. Onduidelijk is waarom dit er, zes maanden voor de deadline, niet meer zijn. Het demissionair ministerie van Veiligheid en Justitie was vrijdag niet bereikbaar voor commentaar.

"De deal wordt door politici als een succes gezien, maar die bewering is maar schijn", stelt Spijkerboer. "Het aantal vluchtelingen dat over zee naar Griekenland kwam, nam voordat de deal werd getekend al af, het is niet zo dat het akkoord dit proces heeft gestart." Spijkerboer baseert zich met deze stelling op cijfers van UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN. "Bovendien brengt de deal andere problemen met zich mee."

Syrië

Zo kon Turkije dankzij de deal de landsgrenzen dichtgooien en een visumplicht instellen en komen Syriërs hierdoor het land niet meer in. Voor Turkije was dit lucratief, meent Spijkerboer, zo hebben ze minder te vrezen voor aanhangers van Islamitische Staat die vanuit Syrië het land in willen.

En hoewel het maar de vraag is hoe goed de landsgrens tussen Turkije en Syrië bewaakt kan worden, omdat hij dwars door onherbergzaam gebied loopt, is die dichte grens volgens Spijkerboer wel een punt waar Europa zich zorgen over zou moeten maken.

De strijd in Aleppo en andere grote steden levert namelijk nieuwe vluchtelingen op, maar omdat naast Turkije ook de andere aangrenzende landen als Jordanië, Libanon en Irak de grenzen officieel gesloten houden voor vluchtelingen, is onduidelijk waar zij heengaan. "Ze zijn overal niet meer welkom, maar ondertussen zijn zo wel een paar honderdduizend man zoek. Ik zou me als Europa daar extreem zorgen over maken want je weet niet waar ze tevoorschijn komen en je weet niet wat voor mensen daar tussen zitten."

“Het onduidelijk met wie je afspraken kunt maken in Libië”
Tineke Ceelen, Stichting Vluchteling

Naast de stroom vluchtelingen die via Turkije Europa probeert te bereiken, wagen er ook vanuit Afrika nog altijd migranten zich de Middellandse Zee op om elders een betere toekomst te vinden. Ook hiervoor is de Europese Unie momenteel bezig een deal te maken met Libië, de plek waar de meesten van hen aan boord gaan.

"Er moet wel iets worden bedacht ja", stelt Ceelen, "want je kunt niet eindeloos door blijven gaan met het redden van mensen op zee, dat is niet de manier. Er is geen functionerende rechtsstaat in Libië en migranten worden er gemarteld en vermoord. En bovendien is het onduidelijk met wie je afspraken kunt maken in Libië."

Een deal met Libië is volgens Buyse zowel "nog problematischer als ook potentieel veel minder effectief dan die met Turkije". Buyse: "Inderdaad heeft Libië, anders dan Turkije, geen centrale regering die controle heeft over het grootste deel van het eigen grondgebied. Een afspraak maken zou dan ook alleen effectief zijn indien gesloten met alle belangrijke spelers in het Libische conflict. En die kans is nihil, aangezien men het al niet eens kan worden over interne samenwerking."

Door de afwezigheid van die eensgezindheid, ziet Buyse elke afspraak tussen Libië en de EU als "een wassen neus". "Mensensmokkelaars zullen hun activiteiten dan concentreren in gebieden waar de Libische overheid geen gezag over heeft. En zelfs als het wel zou lukken, zouden alle mensenrechtelijke bezwaren die aan de deal met Turkije kleven ook hier van toepassing zijn."

Oplossing

Het creëren van veilige routes naar Europa voor de mensen die recht hebben op asiel, zou voor Ceelen een oplossing kunnen zijn voor het vluchtelingenvraagstuk. "En de migranten die in de slipstream daarvan ook hierheen proberen te komen moet je ontmoedigen door ze zo snel mogelijk terug te sturen. Het is beter afspraken te maken met de landen waar die mensen vandaan komen dan dat je de hele groep tegenhoudt. Daar wordt de vluchteling de dupe van."

Voor zowel Ceelen als Spijkerboer zou de oplossing veel meer moeten liggen bij opvang in de regio. "Daarvoor is nog steeds veel te weinig geld beschikbaar. Het gaat weliswaar om een aantal miljarden, maar in landen als Libanon is een op de drie mensen een Syrische vluchteling. Het is verbazingwekkend dat dit al zo lang goed gaat en dat er geen grote conflicten ontstaan."

Daarnaast zou er een grootschalig hervestigingsprogramma moeten worden opgezet voor Syriërs die in Libanon, maar ook voor die in Jordanië en Turkije vastzitten. "Ze moeten dan wachten op hun beurt, maar dan komen ze tenminste aan de beurt."

Volgens Spijkerboer klinken zijn ideeën misschien idealistisch, maar hij ziet ze meer als pragmatisch. "Want als de situatie in Libanon escaleert, dan hebben we er een veel groter probleem bij."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie