Honderd jaar Jaarbeurs Utrecht: De beurs die nooit af is

De Jaarbeurs Utrecht bestaat zondag maar liefst honderd jaar. Sinds de eerste editie is het fenomeen uitgegroeid tot een hallencomplex met jaarlijks tientallen beurzen die meer dan een miljoen bezoekers trekken.

Het idee voor de eerste Jaarbeurs ontstaat niet toevallig tijdens de Eerste Wereldoorlog, vertelt conservator stadsgeschiedenis Renger de Bruin van het Centraal Museum. 

De Bruin kon de afgelopen maanden naar eigen zeggen "heerlijk schatgraven" in de bedrijfscollectie in het kelderdepot van de Jaarbeurs. Dat deed hij voor het samenstellen van de expositie 100 jaar Jaarbeurs.

Eerste editie

"Voor de Eerste Wereldoorlog was de wereld eigenlijk bijna net zo geglobaliseerd als nu. Je had natuurlijk die enorme koloniale rijken van Frankrijk, Engeland, Nederland en Portugal. En er waren allemaal vrijhandelsverdragen waarbij goederenstromen van over de hele wereld naar elkaar toe gingen", vertelt De Bruin. 

"Maar met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog is dat dus in één klap afgelopen. Nederland blijft neutraal, maar Nederlandse bedrijven raken wel afgesloten van die internationale handelsstromen", zegt De Bruin. Spullen uit Nederlands-Indië kunnen nog maar moeilijk naar Nederland komen en ook de handel met Duitsland krijgt een grote klap.

De Utrechtse wethouder W.A. van Zijst en journalist Willem Graadt van Roggen organiseren een Nederlandse beurs die de handel weer op gang moet brengen. Op 26 februari 1917 wordt dan in Utrecht de allereerste Jaarbeurs gehouden. Toen nog op een heel andere plek in de stad: er worden zogeheten monsterkamers op het Vredenburg en het Janskerkhof neergezet. In de tijdelijke houten kraampjes kunnen producenten hun waar aanprijzen.

"Je hebt een catalogus van zeker anderhalve centimeter dik. Dan heb je het over meubels, stoffen, machines. Je kunt het zo gek niet bedenken. Er is bijvoorbeeld ook een prachtige foto van de demonstratie van een nieuw soort zeep. Dan zie je dus een enorme bellenmassa uit zo'n kraam komen. Dat was voor Nederland absoluut vernieuwend."

Bezoekersaantallen

Zelfs koningin-moeder Emma en prins Hendrik komen op bezoek. Hoewel de beurs voor fabrikanten en handelaren is bedoeld, kopen ook rijke burgers een kaartje om de kraampjes te bekijken. Die trekken in het eerste jaar al honderdduizend bezoekers. "Er worden zelfs extra treinen ingezet. Het is een gigantisch succes qua bezoekersaantallen", zegt De Bruin.

"De koninklijke belangstelling heeft natuurlijk wel geholpen. Het leverde enorm veel publiciteit op. Maar het was ook een soort ontsnapping aan toch wel benauwde tijden. 1917 was een griezelig jaar, waarin de oorlog zich steeds verder uitbreidt. Men was hartstikke bang dat Nederland ook bij die oorlog zou worden betrokken", zegt De Bruin.

"In financieel opzicht is het iets minder succesvol, want men heeft een tekort. Maar het economisch belang is meteen heel duidelijk." De volgende Jaarbeurs in 1918 wordt een groter succes. En als de oorlog dan voorbij is, besluiten ze ermee door te gaan.

Inmiddels zijn er steeds grotere terreinen in de stad nodig om alle monsterkamers kwijt te kunnen. In 1919 wordt daarom tot de bouw van een vast gebouw aan het Vredenburg besloten. "In 1921 is dat gebouw klaar en wordt er dus eerst één keer per jaar en later twee keer per jaar een grote beurs gehouden."

“In de jaren dertig loopt alles terug, maar de Jaarbeurs blijft uitbreiden. ”
Renger de Bruin

Relevantie

Volgens De Bruin weet de Jaarbeurs ook daarna relevant te blijven voor de Nederlandse economie. "Je ziet bijvoorbeeld dat in de jaren dertig alles terugloopt, maar dat de Jaarbeurs blijft uitbreiden. Het beleid van de regeringen Ruijs de Beerenbrouck en Colijn - 'koopt Nederlandsche waar, dan helpen wij elkaar' - zie je dus ook op de Jaarbeurs terug. Nederlandse bedrijven gebruiken de Jaarbeurs om de productie en afzet zo veel mogelijk in stand te houden."

De Jaarbeurs is meteen ook een belangrijke bron van werkgelegenheid. Niet alleen direct, maar ook indirect, zoals in de bouw. "Vanaf de legging van de eerste steen in 1920 is er een bijna permanente bouwactiviteit. Om de paar jaar komt er een nieuw gebouw." 

Ook is de Jaarbeurs een plek waar nieuwe technologie wordt verspreid. "Op de Jaarbeurs van 1919 wordt de eerste demonstratie van de radio gegeven en in 1938 wordt de eerste Nederlandse experimentele televisie-uitzending op de Jaarbeurs gedemonstreerd. Prins Bernhard en Frits Philips staan in Utrecht naar de televisie te kijken, terwijl het dus in Eindhoven wordt uitgezonden."

Prins Bernhard krijgt in 1938 uitleg over autoradio's

Prins Bernhard krijgt in 1938 uitleg over autoradio's

Absoluut dieptepunt

Vlak daarna breekt de Tweede Wereldoorlog uit. Dat is volgens De Bruin meteen ook het absolute dieptepunt uit de geschiedenis van de Jaarbeurs. "De Jaarbeurs draaide aanvankelijk door zoals eigenlijk de hele Nederlandse economie in 1940 en 1941 probeerde door te draaien. Maar in 1942 gelast de Duitse bezetter op het laatste moment de voorjaars-Jaarbeurs af." De beurs was al flink in voorbereiding en de catalogi waren al gedrukt.

"Tussen '40 en '41 hadden mensen nog het gevoel van: 'Het valt allemaal nog wel mee'. Maar dan krijg je de jodendeportaties, de Arbeitseinsatz en worden ook de gemeentebesturen genazificeerd. In 1942 is er dus heel duidelijk een omslag en dan gaat de bezetting zich in al z'n grimmigheid tonen", aldus De Bruin.

"De Jaarbeurs ligt dan sterk onder vuur van felle nazi's. We hebben in het archief een brief gevonden van een felle NSB'er die de Jaarbeurs aanvalt en zegt dat ze Joden blijven toelaten." De Jaarbeursgebouwen worden vervolgens gevorderd voor de Wehrmacht. Bij de ingang van de Jaarbeurs hangt over de tekst 'Koninklijke' dan ineens de tekst 'Wehrmachtheim'.

Aan het eind van de oorlog wordt de Jaarbeurs per ongeluk geraakt door de Geallieerden die het station van Utrecht met bommen probeerden te raken. "Het is vooral glasschade. Ze krijgen niet een voltreffer, maar door de klap dichtbij springen alle ruiten."

Toch volgt de eerste naoorlogse beurs al snel in 1946. "In de jaren vijftig zie je een hele duidelijke rol van de Jaarbeurs in die Nederlandse wederopbouw. Dan bouwt men de ene hal na de andere." 

Het grote publiek

Hoewel de Jaarbeurs vanaf het begin af aan consumenten weet te trekken, worden de beurzen vanaf de jaren zestig en zeventig door het echt grote publiek bezocht. "Na de grote loonexplosie van 1963 worden er allerlei dingen voor arbeiders mogelijk", verklaart De Bruin. "Het massaconsumentisme gaat gelijk op met de verspreiding van de welvaart. En dat gaat dus in de jaren zestig enorm snel." 

De eerste vakantiebeurs volgt in de jaren zeventig. "De vakantiebeurs is echt zo'n evergreen en een van de toppers van de Jaarbeurs. Dat is natuurlijk een pure consumentenbeurs."

De Vakantiebeurs in de Jaarbeurs

De Vakantiebeurs in de Jaarbeurs

Sloop

In 1970 wordt het Jaarbeursgebouw aan het Vredenburg weer gesloopt om plaats te maken voor Hoog Catharijne en het nieuwe muziekcentrum. De Bruin staat er zelf als 14-jarige jongen met zijn neus bovenop als de donkere bakstenen gebouwen tegen de vlakte gaan. 

"Ik heb daar gewoon met open mond staan kijken naar de enorme sloopkogels. Nu zou dat absoluut niet meer mogen. We hebben ons bij het bekijken van oude filmpjes erover verbaasd hoe gering de veiligheidsmaatregelen waren. Dan zie je dat agenten mensen wegjoegen die te dichtbij kwamen. En enorme stofwolken die dus helemaal vol met asbest zaten. In 1970 maakte niemand zich daar druk om."

De Jaarbeurs is in 1985 het toneel van een omvangrijke mis van paus Johannes Paulus II. Zo'n twintigduizend gelovigen wonen die bij. En begin 1990 verandert de Jaarbeurs tijdelijk in een slaapzaal voor gestrande reizigers. Zij kunnen vanwege een storm niet meer verder. Medewerkers van de Jaarbeurs worden opgetrommeld om de ruim tweeduizend reizigers te helpen.

Paus Johannes Paulus II in 1985

Paus Johannes Paulus II in 1985

Recessie

De recessie na het uitbreken van de kredietcrisis in 2008 hakt er bij de Jaarbeurs diep in. Bedrijven zijn terughoudend met deelname aan vakbeurzen en ook consumenten houden de hand op de knip. De organisatie gooit het roer om, richt zich weer meer op consumenten en voert in 2014 een omvangrijke reorganisatie uit. Ruim 65 procent van de arbeidsplaatsen gaat daarbij verloren.

De voormalige directeur Henk Broeders erkent in een interview met het AD dat de Jaarbeurs wat betreft internet de boot heeft gemist en als platform voor informatie-uitwisseling aan relevantie heeft verloren. 

"Het heeft hier tien jaar stilgestaan. De verf zit er wel op, maar dat is ook alles", was zijn vernietigende oordeel. "Dat is een enorme verandering geweest, waar de Jaarbeurs nauwelijks op heeft ingespeeld." De organisatie weet uiteindelijk met kostenbesparingen het verlies in een winst om te buigen.

“De vakantiebeurs is echt zo'n evergreen en een van de toppers van de Jaarbeurs.”
Renger de Bruin

Tour de France

In 2015 is het Jaarbeursterrein de plek van het Grand Départ. Op die plek openen de wielrenners de Tour de France met een individuele tijdrit. 

Later dat jaar wordt de Jaarbeurs ingezet voor de opvang van vluchtelingen. Zo'n vijfhonderd vluchtelingen kunnen enkele weken in de Jaarbeurs verblijven.

De Jaarbeurs is volgens De Bruin overigens nog niet helemaal uitgegroeid. "Nog steeds komen er weer nieuwe gebouwen bij." Zo werd eind 2016 de grote bioscoop Kinepolis Jaarbeurs geopend. 

"Maar de laatste jaren zijn ze wel aan het heroriënteren en is de expansie er in Utrecht wel een beetje uit. De voornaamste expansie zit nu in hun activiteiten in Shanghai en Bangkok."

Grand Départ Tour de France in 2015

Grand Départ Tour de France in 2015
Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie