Waarom is de aanloop naar de Franse verkiezingen zo uniek?

Met de controverses rondom de centrumrechtse François Fillon is de campagnetijd voor de Franse presidentsverkiezingen ronduit spectaculair. Wie zijn de grootste kanshebbers en moeten we vrezen voor een Frexit?

Het leek eind vorig jaar nog zo anders te lopen: met de verkiezing van François Fillon als presidentskandidaat voor de Republikeinen zou het, door het ontbreken van een sterke partij op links, in mei tijdens de slotronde van de verkiezingen gaan tussen Marine Le Pen en Fillon.

Maar schandalen zetten die voorspelling op losse schroeven. Fillon zou volgens verschillende publicaties zijn familie op onoorbare wijze hebben verrijkt door ze functies te geven waarvoor ze geen werk hoefden te doen. Het leverde hem veel kritiek op, zelfs vanuit zijn eigen partij. Desondanks liet Fillon begin februari weten door te gaan als presidentskandidaat.

"Hij kan niet anders", stelt Frankrijk-kenner Jan-Willem Brouwer van de Radboud Universiteit. "Het is veel te laat voor de Republikeinen om een andere kandidaat aan te stellen en omdat Fillon met zo'n overdaad aan stemmen won (60 procent, red.) is het niet logisch om de andere kandidaat, Alain Juppé, nog naar voren te schuiven. Fillon kan niets anders doen dan doorgaan en straks hinkend over de finish te komen."

Weg vrij

De problemen bij Fillon maken de weg vrij voor de nieuweling Emmanuel Macron. Deze voormalige minister van Economische Zaken onder president François Hollande maakte eind vorig jaar bekend zich kandidaat te stellen voor de presidentsverkiezingen met zijn eigen nieuwe partij En Marche! (Voorwaarts!). Inmiddels stijgt de sociaal-liberaal enorm in populariteit en lijkt hij een serieuze tegenstander te worden voor Le Pen.

"En dat terwijl een aantal maanden geleden heel veel mensen hem niet eens kenden", stelt Brouwer. "Er werd zelfs om gelachen toen hij liet weten een eigen partij op te richten."

Maar volgens Brouwer maakt Macron serieus kans omdat er verder op links weinig te halen valt. De Socialisten zijn door het falende beleid van François Hollande gekelderd in populariteit en zijn er met Benoît Hamon niet in geslaagd een krachtige vervanger naar voren te schuiven.

Patriotten

Ondertussen maakt Le Pen gebruik van de ontstane situatie door te benadrukken dat de komende verkiezingen er een gaan worden tussen de patriotten van Front National en de cosmopolieten van Macron, die voorstander is van globalisering en een sterke Europese Unie.

"Dat doet ze wel slim", stelt Daniël Knegt, historicus aan de Universiteit van Amsterdam. "Door zich te profileren als patriot en beschermer van de Franse verzorgingsstaat zullen de meer protectionistische linkse stemmers zich misschien wel sneller aangetrokken voelen tot haar partij."

Anderzijds doen de berichten over de schuld van Le Pen aan het Europees Parlement (EP) haar geen goed. Le Pen moet het EP rond de 300.000 euro terugbetalen omdat ze medewerkers van Front National uit liet betalen met geld van het EP terwijl ze alleen in Frankrijk actief waren en niet voor het EP. Knegt: "Het zal haar vaste achterban een worst wezen, maar die kan haar niet aan een verkiezingsoverwinning helpen. Daarvoor heeft ze bredere steun nodig en nieuwe stemmers kunnen hierdoor worden afgeschrikt. 

Unieke situatie

Dat de huidige ontwikkelingen voor een bijzondere situatie hebben gezorgd is een feit. Knegt: "Het is uniek voor Frankrijk dat de centrumrechtse Republikeinen en de linkse Socialisten er nu allebei niet sterk voorstaan en dat alternatieve partijen vrij baan krijgen. Eerder wisten bijvoorbeeld de Republikeinen de opmars van het Front National, tijdens de verkiezingen in 2002, nog een halt toe te roepen (na een massale campagne tegen Jean-Marie Le Pen, de vader van Marine, red.). Jacques Chirac won toen met een enorme meerderheid." 

Ook maken de kleinere partijen op links weinig kans als ze een coalitie vormen om Le Pen tegen te houden. Volgens Knegt is dat bij de presidentsverkiezingen nauwelijks mogelijk. "Het is wel eens gebeurd dat kleinere linkse partijen hun eigen kandidaat terugtrokken om te zorgen dat de centrum-linkse kandidaat de tweede ronde kon halen, maar de kans daarop lijkt me dit keer heel klein."

Frexit

Of het Front National de tweede ronde van de presidentsverkiezingen op 7 mei gaat winnen moet nog blijken, maar volgens Knegt hoeft dat niet meteen te betekenen dat de anti-Europese partij gelijk een Frexit doorvoert.

"Eerst zal er dan een referendum moeten komen en het zou zomaar kunnen dat de Fransen zich dan realiseren dat uit de EU stappen helemaal niet zo verstandig is. In de Verenigde Staten zag je ook dat pas na de verkiezingen Amerikanen de straat op gingen omdat ze het beleid van Donald Trump helemaal niet willen. Ik kan me ook voorstellen dat het schokeffect van de overwinning van Trump veel Fransen er uiteindelijk van weerhoudt om op Le Pen te stemmen."

Het plan dat Le Pen een nieuwe munt wil invoeren die de euro voor gebruik binnen Frankrijk moet vervangen, zal haar volgens Knegt niet perse nieuwe stemmen opleveren. "Enerzijds worden de prijzen in supermarkten naast de euro ook nog steeds aangegeven in franken, anderzijds is de frank niet echt een nationaal symbool voor de Fransen zoals de d-mark dat voor de Duitsers is."

Volgens Brouwer komt een Frexit een stap dichterbij, mocht Le Pen de verkiezingen winnen. "Het zal voor veel onrust zorgen, maar ik mag toch hopen dat de Fransen zich realiseren dat dit onder meer hun economie weinig goeds zal doen. En voor Nederland is te hopen dat de verkiezingsuitslag in Duitsland dan nog een beetje meevalt want anders valt onze hele omgeving straks in duigen."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie