Ligt er komende zomer nog wel ijs op de Noordpool?

Het klimaat ligt dit najaar onder een vergrootglas. Leonardo DiCaprio lanceerde zijn documentaire over de klimaatveranderingen, de afspraken van het Akkoord van Parijs gingen deze week in. Én in het najaar zijn er heel concrete veranderingen zichtbaar in het poolijs.

In de zomer smelt het poolijs vanwege de stijgende temperaturen en de grote hoeveelheid zonlicht die op de aarde straalt. In de periode richting de winter groeit het poolijs doorgaans weer aan, met zichtbare pieken in januari en februari.

Die toename van poolijs richting de winter was de afgelopen jaren niet heel vanzelfsprekend. Hoewel er nog altijd sprake is van groei van het ijsoppervlakte, liggen er bijzonder alarmerende jaren achter ons. De oppervlakte van het poolijs bereikte in 2007 en 2012 zelfs laagterecords.

Wetenschappers concludeerden bovendien dat de hoeveelheid poolijs tussen 1992 en 2012 dubbel zo snel was gekrompen, als in de decennia ervoor. "Deze zomer werd er ruim 4 miljoen vierkante kilometer ijs gemeten", rekent Louwrens Hacquebord, hoogleraar Arctische studies aan de Rijksuniversiteit Groningen voor. "Dat is het minste ijs na 2012 en 2007. In bijna veertig jaar is het oppervlakte met bijna 40 procent afgenomen."

Alarmjaar

Uit data van het Amerikaanse National Snow Ice and Data Centre (NSIDC) blijkt dat er momenteel zoals gebruikelijk in het najaar wel sprake is van groei van het ijs op de Noordpool. Maar de data laat wel vergelijkbare patronen van de groei zien als in 'alarmjaar' 2012. In september was er nog sprake van een groei, maar in oktober zwakte deze sterk af. Het percentage ijs op de Noordpool ligt daarmee momenteel zelfs ónder het percentage van 2012.

Veel fluctuaties in het ijsoppervlakte zijn onderhevig aan het weer. Het is dus niet direct te zeggen dat we deze winter opnieuw afstevenen op een zomer met een laagterecord aan poolijs. Bovendien was er afgelopen zomer sprake van meer ijs op de Noordpool dan de voorgaande jaren, terwijl sommige doemscenario’s weerspiegelden dat er al binnen afzienbare tijd - misschien wel in 2016 - sprake zou zijn van zomers waarin er op de Noordpool helemaal geen ijs meer aanwezig zou zijn.

“Wat we wel duidelijk zien is dat er de afgelopen dertig jaar doorlopend een dalende trend zichtbaar is.”
Folmer Krikken

Dalende trend

"De zomer van dit jaar was relatief mild, dus de smelt van het poolijs was nog relatief beperkt", stelt meteorologisch onderzoeker Folmer Krikken van de Wageningen Universiteit. "Per jaar is er veel variabiliteit. Die fluctuaties worden door veel klimaatsceptici aangegrepen om te wijzen op de gevolgen van klimaatverandering."

Maar het is heel moeilijk om per jaar iets te zeggen over de ontwikkelingen van het ijs. "Wat we wel duidelijk zien is dat er de afgelopen dertig jaar doorlopend een dalende trend zichtbaar is. Daar is iedereen het wel over eens", beklemtoont Krikken.

Minder voedsel

Een afname van de hoeveelheid poolijs heeft in eerste instantie vooral gevolgen voor de dieren op de Noordpool. "De afstand tussen het reproductiegebied van bijvoorbeeld de vogels en de gebieden waar het voedsel zich bevindt, wordt steeds groter. Het wordt voor de dieren dus steeds moeilijker om aan eten te komen", legt hoogleraar Hacquebord uit. "Voor ijsberen geldt dit probleem ook, al kunnen die nog een flink eind zwemmen. Voor sommige vogels begint het al echt problematisch te worden." Op langere termijn leidt het smelten van landijs tot een stijging van de zeespiegel.

Dat geldt primair niet voor het smelten van zeeijs, dus ijs dat op zee ligt. "Voor gesmolten zeeijs geldt de Wet van Archimedes", verduidelijkt Hacquebord. "De grootte van het ijs is even groot als het verplaatste water. Dus het water gaat gewoon op de plek van het ijs liggen."

Maar op langere termijn betekent de toename van het 'donkere water'  in verhouding tot het witte ijs dat er minder straling van de zon wordt teruggekaatst, en dus het water nog verder opwarmt.

Dunner ijs

Meteoroloog Krikken van Wageningen University wijst er bovendien op dat een afname van de dikte van het poolijs ook problemen gaat opleveren. Satellietbeelden laten zien dat het ijs op de Noordpool in de afgelopen jaren steeds minder dik wordt. "Tientallen jaren geleden spraken we nog over diktes van vier meter, waar we nu soms zien dat het ijs op sommige plaatsen nog maar een meter dik is."

Juist dit dunnere ijs is zeer vatbaar voor fluctuerende weersomstandigheden. "Naarmate het zeeijs minder dik wordt, heeft het grillige weer meer grip op het zeeijs. Die combinatie is gevaarlijk", stelt Krikken. "Sterke stormen kunnen er voor zorgen dat het dunne ijs sneller kapot gaat, met als gevolg dat er ook weer minder oppervlakte aan ijs is." Dit wordt 'eenjarig ijs' genoemd, in tegenstelling tot dikker 'meerjaren-ijs' dat veel stabieler is.

“Republikeinen hechten uiteindelijk geen enkele waarde aan klimaatveranderingen. Trump zegt er zelfs niet in te geloven.”
Louwrens Hacquebord

Antarctica

Er is overigens ook een verschil tussen de invloed van het smelten op de Noord- of de Zuidpool, legt hoogleraar Hacquebord uit. "Het Noordpoolgebied is een oceaan omgeven door continenten, terwijl Antarctica een continent is, omgeven door oceanen. Door de grote ijsmassa op de Zuidpool lijken de veranderingen door het smeltende ijs op dit moment minder groot."

Maar op de langere termijn zijn de gevolgen des te groter. "Het zeeijs rond Antarctica neemt nu iets toe. Maar het gaat om dunner zeeijs dat op den duur in oppervlakte zal verminderen." Er wordt op dit moment veel onderzoek gedaan naar de uitbreiding van het zeeijs rond Antarctica, vertelt de wetenschapper. "Een hypothese is dat de ten gevolgen van de klimaatveranderingen veranderende windsystemen het ijsoppervlak hebben doen groeien. Maar er zijn ook onderzoekers die menen dat het afsmelten van het landijs de oorzaak is van de uitbreiding van het zeeijs."

In 60 seconden: De opwarming van de aarde

Animatie door In60seconds

Klimaatcritici

Hacquebord ergert zich ook enorm aan klimaatcritici die roepen dat de opwarming van de aarde wel mee valt omdat het zeeijs rond Antarctica op dit moment groter lijkt te worden. "Ik ben uiteindelijk weinig hoopvol gestemd over de toekomst", beaamt de wetenschapper. Hij denkt dat de film van Di Caprio de kern van het probleem goed samenvat. "Het klimaatakkoord van Parijs stemt enigszins hoopvol. Maar het is maar de vraag of alle maatregelen echt worden geïmplementeerd, en of alles het effect gaat hebben waar we op hopen."

De hoogleraar houdt zijn hart vast voor de gevolgen op klimaatgebied als Donald Trump volgende week de Amerikaanse presidentsverkiezingen gaat winnen. "Obama heeft zijn best gedaan om de VS mee te krijgen in de stapjes die nu zijn gemaakt: hij heeft alle verdragen geratificeerd. Maar Republikeinen hechten uiteindelijk geen enkele waarde aan klimaatveranderingen. Trump zegt er zelfs niet in te geloven. Dat soort domme uitspraken van iemand in die positie stemt mij zeer cynisch."

De documentaire van DiCaprio, Before the flood, is nog tot 6 november gratis te bekijken op Youtube op het kanaal van National Geographic

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie