Het Facebook-privacydilemma in zeven grafieken

Veel mensen maken zich zorgen over hun privacy bij het gebruik van online diensten als Facebook. Maar toch stopt (bijna) niemand ermee. Het privacydilemma gevat in zeven grafieken, met commentaar van privacyfilosoof Marjolein Lanzing.

Sociale media zijn overal

Bijna tweederde van de Nederlanders gebruikt Facebook minstens één keer per week, blijkt uit onderzoek van NU.nl onder een representatieve groep van 1.767 Nederlanders. WhatsApp, de chatdienst die eigendom is van Facebook, is nóg populairder: 80 procent gebruikt de app wekelijks.

Diensten als Instagram, LinkedIn, Twitter en Snapchat volgen op gepaste afstand, met een gebruikerspercentage van 10 tot 23 procent. Slechts 5 procent van de ondervraagden zegt helemaal geen sociale media te gebruiken. Onder jongeren van maximaal 25 jaar is dat slechts 1 procent.

Mensen vinden privacy belangrijk

Meer dan vier op de vijf Nederlanders vinden hun privacy op zijn minst enigszins belangrijk. Slechts 1 procent vindt privacy helemaal niet belangrijk. Alle leeftijdsgroepen denken hier min of meer hetzelfde over.

"Ik vind het interessant dat mensen wel eens zeggen dat privacy aan het uitsterven is", zegt Lanzing, die onderzoek doet aan de TU Eindhoven. "Dat werd in de jaren 70 volgens mij ook al gezegd. Het is een beetje onzin, privacy blijft altijd belangrijk. Als psychologische behoefte, maar ook uit filosofisch en ethisch standpunt wil je het behouden."

"Als je kijkt naar studies die het internetgedrag van jongeren volgen, zie je dat ze bezig zijn om informatie af te schermen of dingen niet te delen met bepaalde mensen. De normen voor privacy zijn misschien wel veranderd, maar het is niet zo dat het niet meer belangrijk wordt gevonden."

Mensen zijn vooral bezorgd over privacybescherming op Facebook

Het grootste sociale netwerk levert ook de grootste zorgen op. Tweederde van de Facebook-gebruikers zegt zich minstens enigszins zorgen te maken over de bescherming van zijn gegevens door de Amerikaanse gigant.

Mensen hebben iets minder zorgen over hun privacy door de overheid (64 procent), bij WhatsApp (56 procent) en door zorginstellingen en artsen (51 procent).

Het (iets) grotere vertrouwen heeft volgens Lanzing waarschijnlijk te maken met het vertrouwen dat mensen normaal gesproken hebben in artsen. "Ik denk dat mensen daar in principe wel een goede ervaring mee hebben."

Overheden hebben, mede door berichtgeving over datalekken en de spionagepraktijken van inlichtingendiensten, een minder goede naam, denkt zij. "Ik denk dat de overheid zo laag scoort en zorginstellingen en artsen hoger, omdat mensen daar contact mee hebben, en positieve ervaringen hebben met die communicatie.

Mensen moeten er echter wel rekening mee hebben dat de overheid, zorginstellingen en bedrijven steeds nauwer met elkaar verweven raken, betoogt Lanzing. Door wearables en andere zorgapparatuur die gemaakt worden door bedrijven komen ook onze gezondheidsdata steeds vaker in de privésector terecht.

Facebook-gebruikers willen vooral anderen in de gaten houden

In het onderzoek werden Facebook-gebruikers die bezorgd zijn over hun privacy (747 van de 1.767 ondervraagde mensen) gevraagd waarom zij het netwerk toch niet de rug toekeren. Ruim tweederde zegt vooral op de hoogte te willen blijven van wat anderen delen.

Een veel kleiner percentage (29 procent) wil graag zelf berichten of foto's blijven delen. 16 procent denkt dat het slecht zou zijn voor het sociale leven om geen Facebook-account te hebben. (Omdat mensen meerdere opties konden kiezen, komt het totaal boven de 100 procent uit.)

Lanzing: "Grappig, hè? Waarschijnlijk is dat de reden dat ik het zelf ook gebruik. Dat je het leuk vindt om te zien wat andere mensen aan het doen zijn. Aan de andere kant vind ik het ook wel geestig dat iedereen er eigenlijk op zit om elkaar in de gaten te houden."

"Snooping op Facebook is inmiddels gewoon. Vroeger vonden mensen het eng als je vijf keer per dag langs hun huis liep, op Facebook is het inmiddels normaal geworden."

In de discussie over privacybescherming op Facebook moet ook niet alleen rekening worden gehouden met de dataverzameling door het bedrijf zelf, zegt Lanzing. Het is net zo belangrijk dat mensen hun gegevens uit de handen van andere gebruikers houden.

"Privacy op Facebook, dat gaat dus ook om vreemden, of je werkgever of collega's die tussen je vrienden zitten. Je vergeet eigenlijk dat ze er zijn. Dan post je een keer een Facebook-foto en voor je het weet heeft het consequenties op je werk."

"Privacy omvat veel meer dan alleen maar jezelf beschermen tegen een overheid of een groot bedrijf. Het gaat erom dat je controle houdt over wie toegang heeft tot jouw informatie. Dat wordt steeds moeilijker met al die nieuwe technologie."

Veel mensen denken redelijk geïnformeerd te zijn over het gebruik van hun gegevens door Facebook

Meer dan de helft van de Facebook-gebruikers zegt enigszins op de hoogte te zijn van de manier waarop het sociale netwerk met hun gegevens omspringt. 27 procent denkt daar goed van op de hoogte te zijn en 21 procent is slecht op de hoogte.

"Ik geloof er helemaal niks van", zegt Lanzing. "Als je het een keer echt gaat uitzoeken schrik je je volgens mij het leplazerus." We weten niet alleen onvoldoende over welke gegevens worden verzameld, maar ook over hoe deze gegevens worden verwerkt en geanalyseerd, zegt de filosoof.

"Je kunt ontzettend veel complexe analyses maken, zodat je zelfs gegevens kunt genereren die mensen over zichzelf niet weten. Ik denk echt dat mensen van hun stoel zouden vallen als Facebook en die analyse-experts zouden tonen wat je allemaal naar boven kunt krijgen."

Mensen letten op hun privacyinstellingen en stellen zich soms terughoudend op. Maar ze laten hun gegevens wel doorgeven aan derden

Veel mensen letten op hun privacyinstellingen. 41 procent van de Facebook-gebruikers keek hier nog in de afgelopen maand naar, en nog eens 29 procent in het afgelopen halfjaar. Slechts 11 procent keek nog nooit naar deze instellingen.

Een grote meerderheid van de gebruikers (86 procent) is wel eens terughoudend op Facebook omdat ze privacyzorgen hebben. Ongeveer de helft (47 procent) gebruikt zijn Facebook-account wel eens om elders in te loggen, ook al worden dan gegevens gedeeld met derden. Onder de jongeren tot en met 25 jaar is dit zelfs 71 procent.

"Het feit dat mensen opletten op wat ze op Facebook zetten, of dat in ieder geval claimen, geeft aan dat ze weten dat hun informatie bij vreemden of bij de overheid of bij bedrijven kan belanden", zegt Lanzing.

Zij is positief verrast door het aantal mensen dat de privacyinstellingen checkt. "Dat is blijkbaar iets dat je op een gegeven moment blijkbaar wel leert, door schade of schande."

Lanzing vindt het vreemd dat mensen er desondanks voor kiezen om met hun Facebook-account elders in te loggen. Zelf doet zij dit niet, om te voorkomen dat gegevens aan elkaar worden gekoppeld. "Ik heb bij alles een apart account, met apart wachtwoord. Dat is een gedoe om allemaal bij te houden, maar het is mogelijk."

Veel mensen overwegen met Facebook te stoppen

Bijna vier op de tien Nederlanders overweegt uit privacyoverwegingen wel eens om helemaal met Facebook te stoppen.

Bewijs dat mensen dit in groten getale doen ontbreekt echter; het gebruikersaantal van Facebook stijgt al jaren. Het idee dat steeds meer jongeren het sociale netwerk de rug toekeren - enkele jaren geleden nog gemeengoed - lijkt op niets te zijn uitgelopen.

"Bij zoiets als Facebook is het bijna geen keuze meer om het te hebben of niet te hebben.", aldus Lanzing. "Je zou kunnen zeggen dat WhatsApp dezelfde status heeft. Zo veel mensen gebruiken het dat je wel moet."

Lanzing stopte vorig jaar zelf met WhatsApp. Ze stapte over op het privacyvriendelijkere alternatief Signal. "Dat was ontzettend ingewikkeld. Je moet mensen vragen om dat ook te gebruiken, voor jou. Je merkt dat je dingen mist of dat dingen buiten dat medium omgaan. Het kost best veel tijd en energie."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie