Is Wiebes het volgende slachtoffer van de Belastingdienst?

De Belastingdienst moet veranderen. De vergrijsde en autonome organisatie moet verjongen om meer nieuwe ideeën binnen te halen. In tegenstelling tot het verleden moet dit proces open en bloot naar de buitenwereld plaatsvinden.

Een weerbarstig traject aan de ene kant, maar ook cruciaal en fascinerend, zo omschreef Staatssecretaris Eric Wiebes van Financiën deze opgave. 

Wie wil zich daaraan wagen? 

"Je hebt maar één gek nodig die bereid is om hieraan te trekken, en die heeft u gevonden", beantwoordt Wiebes de vraag zelf tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen. 

Uit de Tweede Kamerbankjes klinkt gegniffel. De bewindsman van VVD huize weet vaker zijn toehoorders voor zich te winnen met zijn humor en opvallende manier van spreken. Hij gebruikt veel armgebaren om zijn woorden kracht bij te zetten en maakt met vlugge tussenzinnetjes de soms droge fiscale kost behapbaar.

Zijn voorganger Frans Weekers struikelde over de ingewikkelde procedures en lastige ICT-processen. Het hielp hem ook niet dat hij harde beloftes deed zonder die waar te kunnen maken. Kijk naar de Bulgarenfraude; al het geld zou door de fiscus worden teruggehaald.

Toezeggingen

Wiebes doet het wat dat betreft rustiger aan. Hij is voorzichtig met toezeggingen en vraagt de Kamer om vertrouwen en geduld.

"Ik moet het hebben van de gunfactor, anders raak ik partijen kwijt", zei Wiebes dit voorjaar in een interview met NU.nl over zijn relatie met de Kamer. "Als ik een knetterhard VVD-verhaal ga houden, is er één partij heel blij, maar kom ik er bij de rest niet doorheen." 

“Ik heb heel wat afgescholden op het geheel”
Eric Wiebes

Hij kent de beslommeringen die burgers weleens met de dienst hebben. Als ondernemer "zwom" hij in de blauwe enveloppen. 

"Ik heb heel wat afgescholden op het geheel", erkende Wiebes dit voorjaar in een debat over de Belastingdienst. Vervolgens ondernam hij ook actie. "Ik ben ook zo’n eigenwijs iemand die dan probeert het formulier te herontwerpen en dat dan opstuurt naar de Belastingdienst in de trant van: als u het zo had gemaakt, dan had ik het wel begrepen."

Niet dat het hielp, want op het "schetsje" dat hij stuurde naar de fiscus kwam geen antwoord.

Vrienden

Uiteindelijk kwam het goed, want hij is weer vrienden geworden met de Belastingdienst, zei hij in hetzelfde debat.

Dat is maar goed ook, want inmiddels is Wiebes ruim twee en een half jaar politiek verantwoordelijk voor de dienst en is de broodnodige verandering in zijn woorden de enige basis voor een geloofwaardige toekomst van de Belastingdienst.

Die verandering is achteraf gezien het startsein geweest voor een bekoelde relatie tussen Wiebes en een deel van de Kamer. 

“Ik moet het hebben van de gunfactor, anders raak ik partijen kwijt”
Eric Wiebes (Financiën)

Om te kunnen innoveren, moeten er vijftienhonderd jonge werknemers in dienst komen met verstand van moderne techniek. Tegelijkertijd verdwijnen er circa vijfduizend personeelsleden. Het is de grootste reorganisatie in decennia bij de fiscus.

Na overleg met de vakbonden wordt er een vrijwillige vertrekregeling opgezet. Iedereen binnen de dienst mag zich aanmelden voor een gesprek om de fiscus te verlaten. Omdat de natuurlijke doorstroom heel laag is, wordt het niet nodig geacht een maximum op de uitstroomregeling te zetten.

Fout

De reorganisatie wordt in mei 2015 aangekondigd en in december kunnen ambtenaren zich melden voor de vertrekregeling. Daar ging het al fout, want Wiebes wordt hier pas vijf weken later over geïnformeerd. De top van de Belastingdienst heeft op eigen houtje met de vakbonden afspraken gemaakt. "Immoreel", zegt eenmansfractie Roland van Vliet daar deze week over.

In maart blijkt dat de vertrekregeling uit de hand loopt, te veel mensen melden zich aan. Wiebes en minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem worden gewezen op de financiële risico's, maar het lukt pas om de exitregeling in september te sluiten. Wiebes schat dat er tussen de 5.200 en 5.800 ambtenaren vertrekken.

De operatie, die wordt begroot op 648 miljoen euro, valt mede hierdoor met 70 miljoen euro duurder uit. Een verspilling van belastinggeld, oordeelt de Kamer.   

Meer geld

Het wordt nog pijnlijker. Vooral veel oudere werknemers hebben zich ingetekend voor een vroegtijdig vertrek. Zo kan het gebeuren dat werknemers die de pensioenleeftijd bijna hebben bereikt, uiteindelijk met meer geld vertrekken dan dat zij zouden krijgen als ze in dienst waren gebleven.

Het vertrek van de ouderen heeft nog een financieel nadeel; er moet een boete (de fiscus spreekt van een eindheffing) worden betaald over de vertrekregeling. Die wordt nu namelijk geoormerkt als vervroegde uittreding en dat is precies wat de Belastingdienst wil ontmoedigen. De boete die de fiscus zichzelf oplegt, wordt door Wiebes geschat op maximaal 200 miljoen euro.

Voordat de Algemene Financiële Beschouwingen op 4 en 5 oktober beginnen, erkent Wiebes ruiterlijk dat hij fouten heeft gemaakt. De besluitvorming was te haastig en onzorgvuldig, is zijn eigen oordeel.

“Ik sta echt paf”
Pieter Omtzigt (CDA)

Niet jokken

Het is dezelfde strategie die Wiebes hanteerde toen hij zich als wethouder in Amsterdam bezig hield met de Noord-Zuidlijn. "Als je zo'n project doet, moet je niet jokken. Dat past wel bij mij, want ik vind het niet zo erg te vertellen als iets niet gelukt is. De Belastingdienst was bij mijn aantreden niet open over wat er fout ging, dus dat hebben we veranderd", zei Wiebes dit voorjaar tegen NU.nl.

Hij leek in eerste instantie zonder al te veel kleerscheuren door de Financiële Beschouwingen te komen, maar CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt wist het debat geheel te kantelen.

Omtzigt, die er in Den Haag om bekend staat lang en diep te graven naar de waarheid, kreeg na veel aandringen boven tafel dat Wiebes binnen zijn eigen Belastingdienst volledig werd gepasseerd bij het besluit om een tranche van 500 miljoen euro uit te geven aan de reorganisatie.

"En dat wordt nu pas gemeld?", vroeg Omtzigt. "Ik sta echt paf", zei de CDA'er na een urenlang debat.

Wiebes liet voor het eerst sinds zijn aantreden lange stiltes vallen. "De procedures zijn hier overduidelijk niet gevolgd", wist hij nog te zeggen.

Zijn opvatting over dat de Belastingdienst nu open is in wat er fout gaat, komt hiermee enigszins in een ander daglicht te staan. 

Stevige maatregelen

Er werden stevige maatregelen genomen, maar dat kon niet voorkomen dat Wiebes donderdag in het debat over de vertrekregeling urenlang werd doorgezaagd door de oppositie over de fouten die zijn gemaakt. Van de regeringspartijen VVD en PvdA hoefde hij niets te vrezen dus politiek gezien is hij veilig, maar pijnlijk was het wel. 

Waarom werd hij niet ingelicht over wat er gebeurde? Waarom informeerde hij de Kamer niet op het moment dat hij wist dat de vertrekregeling ontspoorde? Had hij nog wel de volledige controle?

"Gedurende het traject kom ik stenen tegen. Die pak ik op en leg ze op het karretje", zei Wiebes. Die stenen zijn inmiddels 'rotsblokken' geworden, wierp de PVV hem toe. De SP heeft inmiddels uitgesproken dat zij liever Wiebes zien verdwijnen bij de Belastingdienst in plaats van de ongeveer vijfduizend werknemers, maar van een motie van wantrouwen komt het nog niet.

“Gedurende het traject kom ik stenen tegen. Die pak ik op en leg ze op het karretje”
Eric Wiebes (Financiën)

Bungelen

De partijen laten Wiebes nog een beetje bungelen, want het debat wordt pas na het herfstreces volgende week afgesloten. Dan wordt er ook een politiek oordeel gegeven.

"Onder mijn verantwoordelijk is iets helemaal fout gegaan", gaf Wiebes de Kamer alvast mee voor de herfstvakantie. Hij kan niet voorkomen dat er in de toekomst weer fouten worden gemaakt en hij  belooft de problemen "strijdvaardig" aan te pakken. Het zal moeten blijken of deze staatssecretaris hiermee wel het hoofd boven water weet te houden bij de fiscus.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie