Waarom Rusland altijd gelijk heeft, ook als het niet zo is

Deze week werden de voorlopige resultaten van het MH17-onderzoek gepresenteerd. De conclusie: de raket waarmee MH17 uit de lucht werd geschoten, kwam uit Rusland. Daar is Rusland het vanzelfsprekend niet mee eens; de propagandamachine van Moskou draait tegenwoordig overuren. 

De afgelopen week waren alle ogen in eerste instantie gericht op de presentatie van de resultaten van het Joint Investigation Team (JIT), dat het strafrechtelijke onderzoek naar de vliegramp leidt. Toch wist Rusland enkele dagen daarvóór de aandacht op zich te vestigen, door bekend te maken dat er Russische radardata was opgedoken in relatie tot de crash van MH17.

De conclusie die getrokken kon worden uit die 'nieuwe' data: er was geen Russische raket geregistreerd die in de richting van MH17 bewoog. Eerder concludeerde Rusland nog dat er helemaal geen radargegevens beschikbaar waren. Daarvóór stelde het Russische ministerie van Defensie nog dat een Oekraïens gevechtsvliegtuig werd gesignaleerd in de buurt van MH17, wat later werd uitgesloten. 

De meest recente conclusie van Moskou, dat de beschikbare radargegevens niet wijzen op een Russische raket, was de zoveelste uiting van tegenstrijdige Russische informatievoorziening. 

Syrië

De tegenstrijdigheden van de Russische communicatie rond MH17 staan niet op zichzelf. Ook als het Syrië betreft, stuurt Rusland tegenstrijdige informatie de wereld in. 

Bij het recente bombardement op een hulpkonvooi van de VN in Aleppo ontkende Moskou in eerste instantie enige vorm van betrokkenheid. Daarna verklaarde Rusland dat het hulpkonvooi niet werd aangevallen vanuit de lucht of met granaten vanaf de grond. Tot slot liet Rusland weten dat bondgenoot Syrië geen aanval op het konvooi uitgevoerd zou kunnen hebben, omdat het regime niet over vliegtuigen beschikt die in het donker kunnen bombarderen. Wat Rusland hiermee wil zeggen, laat zich raden.

Uiteindelijk concludeerde de VS aan de hand van radardata dat er alleen Russische toestellen in het luchtruim rond het hulpkonvooi vlogen.

“Het Russische inlichtingenapparaat is groot en kwalitatief best in orde”
Hans van Koningsbrugge

Hoewel het in deze kwestie vaker het woord is van Rusland tegen de VS, kan niet anders gesteld worden dan dat er nauwelijks een lijn te ontdekken is in de berichtgeving van de Russen. En dat is niet omdat ze niet over de juiste informatie beschikken.

"Het inlichtingenapparaat is groot en kwalitatief best in orde. Het is niet zo dat ze te weinig faciliteiten hebben om over de juiste informatie te beschikken, integendeel", stelt hoogleraar Russische geschiedenis en politiek Hans van Koningsbrugge.

Desinformatie

Het Kremlin is sinds het uitbreken van de Oekraïne-oorlog gewoon steeds actiever geworden in het uitsturen van desinformatie. "Het is zo dat het Kremlin mensen inhuurt om onwaarheden de wereld in te sturen. Of het nu gaat om de situatie met MH17 of wanneer we spreken over de verkrachting van een Russisch meisje in Berlijn; de Russen willen informatie beïnvloeden."

Politiek belang kan vereisen dat je niet zegt wat er daadwerkelijk is. En dat is heel doelbewust. "Lieg maar zo hard dat je barst, er blijft altijd wel iets hangen", stelt Van Koningsbrugge.

En dat doen de Russen dan ook. Wie deze week de voorpagina's van de sites van de BBC en de Russische staatsomroep Sputnik naast elkaar legt, ziet het werk van desinformatie in praktijk.

De conclusie van het JIT - de BUK-raket waarmee MH17 was neergehaald, is afkomstig uit Rusland - staat lijnrecht tegenover de conclusies van Sputnik. Het Russische verhaal: Nederlandse aanklagers zien geen link tussen Russen of Rusland en de MH17-crash. 

“Als je naar het Russische nieuws kijkt, dan heeft Rusland nooit iets gedaan”
Hans van Koningsbrugge

Sputnik trekt in een uitgebreider artikel de betrouwbaarheid van het JIT in twijfel: Oekraïne is onderdeel van het JIT en van een onafhankelijk onderzoek is daarom volgens Sputnik geen sprake. Rusland wijst Oekraïne nog altijd aan als verantwoordelijke voor de crash. En dat is precies wat de Russen volgens Van Koningsbrugge als doel voor ogen hebben.

"Als je nu naar het Russische nieuws kijkt, dan heeft Rusland nooit iets gedaan. Het is altijd de schuld van anderen.  Als er bewijzen komen, bijvoorbeeld de radarbeelden in de kwestie rond MH17 die afkomstig zijn uit de Verenigde Staten, dan worden deze altijd afgedaan als bewijsstukken die uitgestuurd worden met een politieke motivatie."

Bellingcat

Eliot Higgins, initiatiefnemer van Bellingcat, een collectief van onderzoeksjournalisten dat onderzoek deed naar de ramp met MH17 aan de hand van open source informatie, herkent de strategie die Van Koningsbrugge beschrijft.

Higgins noemt het uitsturen van tegenstrijdige informatie in bijvoorbeeld de zaak van MH17, "een schaamteloze poging om de legitieme onderzoeken met een mengsel van valse bewijzen en leugens te ondermijnen".

Higgins: "De Russische uitingen weerspraken vrijwel alles wat Rusland heeft gezegd in de eerste dagen na het uit de lucht schieten van MH17. Ze hebben absoluut geen respect voor de waarheid en zijn volledig onbetrouwbaar, in elk opzicht."

Strategie

Het weerspreken van eerdere informatie past volgens Van Koningsbrugge helemaal in de strategie van de Russen.

"Stel je voor dat ze betrokkenheid bij de ramp met MH17 zouden toegeven, hoe leg je dit dan nu uit aan de bevolking? Het is moeilijk om plotseling te zeggen dat het anders is. Makkelijker is om oude berichtgeving in stand te houden. Het zou natuurlijk wel het slimste zijn om voor betrokkenheid bij de MH17-kwestie te zeggen: 'we bieden onze excuses aan'. Maar naarmate je daar langer mee wacht, kom je daar op den duur niet meer mee weg."

Dat is volgens Higgins ook de reden waarom Russische media zo gericht worden ingezet tegen het werk van Bellingcat. "Ze vallen ons letterlijk en figuurlijk aan", stelt Higgins. "Bijvoorbeeld door middel van cyberaanvallen en het hacken van onze emailaccounts."

Maar dat is niet het enige, benadrukt Higgins. "Zowel het Russische ministerie van Defensie als het ministerie van Buitenlandse Zaken sturen valse verklaringen uit over ons werk, die vervolgens weer keurig herhaald worden door de Russische staatsmedia. En deze week zagen we waarom; omdat Bellingcat de rol van Rusland in de moord op 298 onschuldige mensen heeft blootgelegd."

Ongestraft

Velen laten de manier van werken van Rusland ongestraft. Volgens Higgings zijn internationale partijen bang om zich uit te spreken tegen de houding van Moskou. Ook in de verklaring die EU-buitenlandchef woensdag uitgaf naar aanleiding van de gepresenteerde resultaten van het JIT, werd een oproep gedaan aan de Europese landen, maar niet direct aan Rusland.

De oproep luidde: 'Alle landen die in de positie zijn om ervoor te zorgen dat de verantwoordelijken worden vervolgd, moeten de onderzoekers bijstaan, zoals ook wordt geëist in een resolutie van de Veiligheidsraad'.

Higgins ziet het als een politiek probleem. "Veel politici zijn bang hun kop boven het maaiveld uit te steken en slachtoffer te worden van de aanvallen die Rusland ook uitvoerde op Bellingcat."

Niet alleen de beperkte politieke druk zorgt ervoor dat Rusland zijn gang kan blijven gaan. Volgens Van Koningsbrugge gaat het voorlopig zo door omdat de strategie simpelweg werkt. "Ongeveer 70 procent van de Russen gelooft wat er op staats-tv uitgezonden wordt, zo blijkt uit peilingen. Het is een show met een politiek doel. En dat zal niet snel veranderen. Misschien hoogstens als er een nieuwe president komt."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie