Is het al tijd voor gratis geld?

De term 'helikoptergeld' zingt weer rond sinds de Europese Centrale Bank (ECB) in maart 2015 is begonnen met het grootschalige opkoopprogramma om de inflatie aan te jagen en de economie een slinger te geven.

Met helikoptergeld, een term die in 1969 werd geïntroduceerd door de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman, krijgen mensen in de meest simpele uitleg een bedrag gestort zonder enige vorm van tegenprestatie.

Bankbiljetten worden spreekwoordelijk vanuit een helikopter over de bevolking uitgestrooid. Dat moet ertoe leiden dat consumenten meer uitgeven waardoor de inflatie oploopt en de economie groeit. 

Het geld is afkomstig van de nationale centrale bank, die de bankbiljetten gewoon bij kan drukken. Overheden hoeven dus geen belastingen te verhogen of te bezuinigen om de kosten te dekken.

De overheid kan ook een grotere rol spelen bij het uitdelen van helikoptergeld. De regering leent in dat geval geld en geeft dat aan de bevolking in de vorm van belastingverlagingen of investeringen in de economie. De staatsschuld kan daarbij oplopen, omdat er geld wordt geleend. Maar ook hier kan de geldpers kostenloos worden aangezet.     

Eén ding is zeker: dit onconventionele instrument is nooit eerder op grote schaal ingezet. De gewenste effecten berusten dus louter op theorie.

Prijzen dalen

Omdat de inflatie op jaarbasis in de eurozone sinds 2012 steeds minder hard stijgt, en zelfs af en toe negatief was, probeert de ECB uit alle macht het prijspeil weer op te krikken. Een situatie waarin prijzen van goederen en diensten nauwelijks stijgen of dalen, kan een langdurig, negatief effect op de economie hebben.

De Europese toezichthouder heeft als voornaamste taak de inflatie dicht bij, maar onder de 2 procent te krijgen. Vanaf 2013 dook de inflatie in de eurozone onder dit percentage en werd zelfs negatief in december 2014. Dit jaar schommelt het prijspeil rond de 0 procent. In Nederland is er voor het eerst in bijna dertig jaar zelfs sprake van een negatieve inflatie.

Dat percentage is in de eurozone veel te laag, vinden de monetair economen. Daarom is de centrale bank in maart 2015 begonnen met zijn omvangrijke stimuleringsprogramma. Inmiddels koopt de centrale bank maandelijks staatsobligaties en bedrijfsleningen op ter waarde van 80 miljard euro. Deze operatie duurt in ieder geval tot en met maart 2017.

Geen resultaat

Als dit ruime stimuleringsprogramma had gewerkt, was er geen discussie ontstaan over helikoptergeld als een nóg rigoureuzer instrument om de lage inflatie te bestrijden.  

De hoofdeconoom van de ECB noemde de inzet van dit monsterinstrument eerder dit jaar mogelijk, zonder specifiek te zeggen of de centrale bank dit ook overweegt. De invloedrijke Bundesbank-president Jens Weidmann waarschuwde juist voor de gevaren van dit middel.

Binnen het beslissingsorgaan van de ECB, waarin onder andere alle negentien centrale bankpresidenten van de eurolanden zitten, speelt al jaren de discussie of de Europese toezichthouder zijn boekje niet te buiten gaat met het opkoopprogramma. Met name de Noord-Europese landen, met Duitsland, Finland en Nederland voorop, vinden het beleid te ruim.

Japan

De discussie over helikoptergeld woedt niet alleen in Europa. Ook in Japan wil het maar niet vlotten met het stijgen van de prijzen en de economische groei, ondanks de miljarden euro's die de regering al jaren in de economie pompt.

Het Aziatische land kondigde deze week nog meer stimuleringsmaatregelen aan. Naast de geldinjectie voor infrastructuur, wil het land de Japanners met de laagste inkomens financieel steunen, een maatregel die dicht in de buurt komt van helikoptergeld. 

Wanneer de regering in september deze stimuleringsmaatregelen gaat evalueren en concludeert dat ze niet hebben gewerkt, doemt de discussie over helikoptergeld ongetwijfeld weer op.

Verenigd Koninkrijk

Die discussie is in het Verenigd Koninkrijk donderdag al aangewakkerd door een groep van 35 Britse economen. Zij pleiten er in The Guardian voor om huishoudens direct geld te geven om de economie te stimuleren. 

Nadat de bevolking zich in een referendum heeft uitgesproken voor een vertrek uit de Europese Unie, kan de Britse economie namelijk wel wat extra steun gebruiken. 

De Britse centrale bank besloot anders: de rente werd verder verlaagd en er is besloten voor miljarden ponden aan staatsobligaties en bedrijfsleningen op te kopen om de gevolgen van een Brexit enigszins op te kunnen vangen. 

Wat zijn de voordelen?

Als iedere Nederlander bijvoorbeeld 100 euro op zijn rekening krijgt gestort, dan kan dat worden gebruikt om extra aankopen mee te doen. Daarvan profiteren bedrijven die zo meer winst maken, meer belasting afdragen en meer werkgelegenheid creëren. De economie krijgt een boost. 

Dat is althans de theorie. Net zoals dat de extra uitgaven van consumenten de prijzen opdrijven waardoor de inflatie stijgt. Het tweede gewenste effect van helikoptergeld.

Wat zijn de nadelen?

Het is een experiment. Zoals gezegd is helikoptergeld nog nooit gebruikt. Het is geen gegeven dat mensen hun gratis geld ook daadwerkelijk gaan uitgeven waardoor het beoogde resultaat kan uitblijven. Consumentengedrag is niet te voorspellen.

Helikoptergeld kost ook geld, ongeacht of de overheid zich in de schulden steekt of de centrale bank zijn balans laat oplopen. Wie betaalt de kosten als het experiment faalt?

Daarbij speelt er in het geval van de ECB nog een andere kwestie: de centrale bank mag volgens Europese verdragen overheden niet direct financieren en moet onafhankelijk opereren van de politiek. 

Dat zijn bijna heilige principes. Zodra er gratis geld wordt uitgedeeld aan de bevolking, worden die overboord gegooid. Europese verdragen kun je aanpassen, maar dat is een uiterst ingewikkeld proces dat jaren in beslag kan nemen en bovendien politiek onhaalbaar is.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie