Aanslagen in Europa: Zelfstandige terroristen of strijders van IS?

Frankrijk en Duitsland werden de laatste weken geconfronteerd met dodelijke aanslagen die zijn opgeëist door IS. Hebben we te maken met door IS aangestuurde strijders, zoals ze zelf zeggen, of met psychisch kwetsbare mensen die zich vereenzelvigen met de oproep van de terreurorganisatie om aanslagen te plegen?

President François Hollande houdt in de middag van 26 juli na de aanval op een kerk in het Franse Saint-Étienne-du-Rouvray een persconferentie waarin hij zegt dat de daders loyaal waren aan Islamitische Staat. Twee met messen bewapende mannen zijn die ochtend een kerk binnengedrongen. Ze vermoorden een priester door hem de keel door te snijden. Een andere gijzelaar raakt zwaargewond.

Niet lang na de persconferentie brengt het aan IS gelieerde persbureau Amaq via een bron binnen de terreurorganisatie naar buiten dat twee strijders van IS de aanval op de kerk hebben uitgevoerd. Het is een patroon dat overeenkomt met eerdere aanslagen in het Duitse Würzburg en Ansbach, maar ook met de aanslag op een nachtclub in Orlando en de schietpartij in San Bernardino.

Zodra er berichten in de media verschijnen dat de daders (mogelijk) een terroristisch motief hadden, laat IS via Amaq weten dat zij verantwoordelijk zijn voor de moordpartijen.

Bertus Hendriks, Midden-Oosten-deskundige van Instituut Clingendael, noemt de claims die worden verspreid via Amaq niet geloofwaardig. "Het is bekend dat IS een geavanceerde media-operatie voert. En daar zitten dus ook jongens en meisjes bij die permanent op het internet zitten en alle ontwikkelingen volgen waar ze op kunnen inspringen", legt Hendriks uit.

"Je leest op internet; er is weer een aanslag gepleegd door een dader die zich heeft uitgesproken voor IS. Nou ja, dan claim je het natuurlijk."

Verschil

Hendriks wijst op het verschil met eerdere aanslagen, zoals die in Parijs, maar ook die in Brussel, waarbij duidelijk bewijs is van een band tussen de terroristen en IS. Het gaat dan om bewezen financiering en levering van wapens door de terreurorganisatie of het afreizen van de daders naar het zogenaamde kalifaat.

De recente aanslagen lijken eerder een reactie op IS-oproepen die begonnen in september 2014. De beweging roept vanaf dat moment 'broeders en zusters' op om met alle mogelijke middelen aanslagen te plegen in landen die strijden tegen IS in Syrië en Irak. In mei vraagt de woordvoerder van IS, Abu Muhammad al-Adnani, in een audioboodschap om aanslagen te plegen tijdens de vastenmaand Ramadan.

"De kleinste actie die je kunt uitvoeren in hun thuisland, is beter en heeft een langduriger effect voor ons dan wat je zou doen als je bij ons zou zijn" en "als een van jullie hoopt de Islamitische Staat te bereiken: wij wensen juist dat we op jullie plek zijn om de kruisvaarders dag en nacht te straffen."

“Het zijn in een aantal gevallen diepgestoorde persoonlijkheden”
Bertus Hendriks

"Er zullen altijd mensen zijn die daardoor aangesproken worden, maar het is de laatste tijd wel gebleken dat het soms heel moeilijk is om daar nog een politieke grond achter te zoeken, want het zijn in een aantal gevallen diepgestoorde persoonlijkheden", stelt Hendriks.

De Duitse politie noemt de aanval op een regionale trein in de buurt van Würzburg een daad van "waanzin en terrorisme".  Het vermoeden is dat de dader, een zeventienjarige asielzoeker, wraak wilde nemen voor het omkomen van een vriend in Afghanistan. Een dag na de aanslag bleek dat de dader trouw had gezworen aan IS, maar er zijn geen aanwijzingen voor banden met de islamitische terreurbeweging.

The New York Times maakte een uitvoerige analyse van de man die in Nice op de Franse feestdag Quatorze Juliet met een vrachtwagen op een feestvierende mensenmassa inreed en daarmee 84 mensen doodde.

Uit een interview met zijn broer blijkt dat Mohamed Lahouaiej Bouhlel geen vrome moslim was; hij at varkensvlees, rookte en bad niet. "Soms leek het wel alsof hij helemaal geen moslim was", zegt zijn broer in de krant. Het is bekend dat Bouhlel psychische problemen had en hij werd eerder gearresteerd voor huiselijk geweld en voor het gebruik van geweld tijdens een verkeersruzie.

Geen directe link

Bouhlel zou in korte tijd zijn geradicaliseerd, maar volgens de Franse aanklager François Molins is er geen directe link tussen Bouhlel en IS geconstateerd. Zowel de aanslag in Würzburg als in Nice werden via Amaq door IS omschreven als daden uitgevoerd door strijders van de terreurorganisatie.

Hendriks wijst erop dat in sommige gevallen de daders zich aangesproken voelen door de politieke boodschap van IS en zich door het uitvoeren van een aanslag onderdeel voelen van een groter geheel. In december vorig jaar schoten Syed Farook en zijn vrouw veertien mensen dood San Bernardino. De FBI concludeerde dat de twee al langer zijn geradicaliseerd, maar vond geen bewijs voor een directe aansturing door IS.

Dezelfde conclusie wordt getrokken na het bloedbad op 12 juni in Orlando waarbij 49 mensen worden doodgeschoten in een homobar. Dader Omar Mateen belde tijdens de moordpartij met het noodnummer 911 en zei dat hij de aanval opdroeg aan IS.

De aanslag werd volgens de FBI gepleegd met een terroristisch motief, maar er was geen verband tussen Mateen en IS. Beide aanslagen worden wel opgeëist door de terreurorganisatie.

“Het is hun taak om angst en verdeeldheid te zaaien”
Bertus Hendriks

Revolutionair

FBI-chef James Comey zegt na de schietpartij in San Bernardino dat de manier waarop IS in de hele wereld op kleine schaal individuen aanzet tot het plegen van aanslagen voor het terrorisme "revolutionair" is. 

Hendriks spreekt van een machtig wapen, omdat de daders van aanslagen vaak wel op lijsten voorkomen van mensen die in de gaten worden gehouden, maar er niet genoeg grond is om ze op te pakken omdat we niet in een politiestaat leven. Los van het feit dat er te weinig capaciteit is om iedereen in de gaten te houden die tekenen van radicaliteit vertoont. 

De terroristen achter de aanval op de kerk in Saint-Étienne-du-Rouvray waren eveneens bekend bij de veiligheidsdiensten. Amaq publiceerde op 27 en 28 juli twee video’s van de vermeende daders waarin zij zeggen loyaal te zijn aan IS en oproepen tot meer aanslagen in Frankrijk.

Propaganda

Hendriks zegt dat dit onderdeel is van propaganda door IS. "Deze video’s kunnen ook gewoon van het internet zijn geplukt. Het trouw zweren aan Abu Bakr al-Baghdadi (leider van het kalifaat red.) is onderdeel van de oproep van IS. Het opeisen van aanslagen door Amaq is onderdeel van de angstmachine; dat is propaganda. Daar doen ze ook helemaal niet geheimzinnig over. Het is hun taak om angst en verdeeldheid te zaaien."

De daders van de aanslagen lijken dus niet direct aangestuurd door IS, maar ze zijn wel geïnspireerd geraakt. De terreurbeweging maakt daar op haar beurt dankbaar gebruik van door via Amaq de aanslagen op te eisen als aanvallen uitgevoerd door eigen strijders.

Aanslagen in het Westen kunnen dus worden gepleegd door mensen die daar zijn geboren of al lange tijd wonen en verder nooit contact hebben gehad met IS, laat staan dat ze in Syrië zijn geweest. Het is voor de Westerse veiligheidsdiensten een helse taak om al die potentiële terroristen in kaart te brengen en te kunnen stoppen, mochten ze een aanslag willen plegen. 

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie