Leidt Brexit tot een domino-effect?

Nu het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie stapt, zien politici in andere EU-landen hun kans schoon om op te roepen tot een eigen exit. Hoe waarschijnlijk is het dat de Brexit een eerste vallende dominosteen is?

De Britten waren vrijdagochtend nog niet klaar met stemmen tellen, of Geert Wilders en de Franse rechts-nationalistische politica Marine le Pen riepen al op tot een eigen referendum over het lidmaatschap van de EU.

Het Verenigd Koninkrijk is echter al jarenlang een van de meest eurosceptische landen. In een halfjaarlijkse peiling van de Europese Commissie zegt ongeveer de helft van de Britten de afgelopen jaren dat zijn land beter af zou zijn buiten de EU, terwijl dat percentage in andere landen veel lager ligt.

Nederland is zelfs het minst eurosceptische land van de meest recente peiling, uit november 2015. Meer dan driekwart van de mensen vindt dat Nederland niet beter af zou zijn buiten de EU, terwijl slechts 18 procent denkt dat dat wel het geval is.

Toen Nederland in 2005 voor het eerst een landelijk referendum hield, over de invoering van een Europese grondwet, stemde ruim 61 procent van de mensen tegen het voorstel. Maar desondanks lijkt de kans dat een referendum over EU-lidmaatschap hier daadwerklijk zou leiden tot een 'Nexit' dus klein.

Referendumwet

Het afdwingen van een referendum over de EU is in Nederland bovendien niet makkelijk. Actievoerders van Geenpeil zorgden onlangs wel voor een raadgevend referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne, door 300.000 handtekeningen te verzamelen. Maar een referendum over het lidmaatschap over de EU kan niet op dezelfde manier worden opgezet.

Onder de nieuwe Wet raadgevend referendum, die ongeveer een jaar geleden in werking trad, kunnen burgers met een handtekeningeninitiatief namelijk alleen een referendum afdwingen over wetten en verdragen die al zijn aangenomen, maar nog niet in werking zijn getreden.

Een algemener vraagstuk zoals het lidmaatschap van de Europese Unie kan niet het onderwerp zijn van een raadgevend referendum. In Nederland is een politieke meerderheid nodig om een aparte referendumwet aan te nemen, maar die lijkt er niet te zijn.

Alleen de PVV en de Groep Bontes/Van Klaveren willen Nederlanders laten stemmen over lidmaatschap van de EU. De SP wil dat de EU "op de schop" gaat, maar wil de unie niet verlaten.

Scepsis

In verschillende andere landen lijkt de kans op een stap uit de EU groter te zijn. Volgens de peiling van de Commissie denkt bijvoorbeeld 55 procent van de Cyprioten dat het eiland de EU beter kan verlaten, een nog groter percentage dan in het Verenigd Koninkrijk.

Slovenië was in de meest recente peiling even eurosceptisch als het Verenigd Koninkrijk, op de voet gevolgd door Oostenrijk. In die landen ligt een exit dus het meest voor de hand. Ondanks de populariteit van Le Pen zegt 57 procent van de Fransen in de EU te willen blijven.

Nico Visser, projectmanager bij de site EuropaNU.nl, wijst erop dat een meerderheid van de burgers in de meeste EU-landen voorstander is van lidmaatschap van de unie. "Maar als er een referendumcampagne komt waarin iedereen van alles roept - fact-free politics - dan weet je nooit hoe dat uitpakt."

Frankrijk

In Oostenrijk won de pro-Europese politicus Alexander van Bellen onlangs de presidentsverkiezingen met een extreem kleine marge. Het feit dat 49,7 procent van de kiezers een stem uitbracht voor de rechtse euroscepticus Norbert Hofer toonde al aan dat een groot deel van het land ontevreden is over de EU.

Het is onduidelijk of de oproep van Marine Le Pen in Frankrijk ook daadwerkelijk kan leiden tot een referendum. In het land kan een stemming alleen worden afgedwongen als handtekeningen worden verzameld bij 20 procent van de parlementsleden en 10 procent van de stemgerechtigden, dus ruim 4,5 miljoen mensen. Een nationaal referendum kan ook worden gehouden op initiatief van de president.

Het Front National, de partij van Le Pen, heeft 2 van de 577 zetels in het Franse parlement. Maar volgens recente opiniepeilingen zou Le Pen bij de presidentsverkiezingen in 2017 maar liefst 28 procent van de stemmen kunnen opeisen.

Rechtvaardiger

Het referendum in het Verenigd Koninkrijk lijkt in Brussel te hebben geleid tot een realisatie dat verdere exits moeten worden voorkomen - en dat de EU misschien wel moet veranderen om alle landen aan boord te houden.

Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, zei dat "we vastberaden zijn om de eenheid met 27 [lidstaten] te behouden". Volgens Matteo Renzi, de premier van Italië, moet de EU daarom "menselijker en rechtvaardiger" worden. De Poolse politicus Jaroslaw Kaczyński, voorzitter van de regerende partij Recht en Rechtvaardigheid, zegt dat de machtsverhouding tussen de EU en zijn lidstaten opnieuw moet worden gedefinieerd. "We hebben een nieuw Europees verdrag nodig."

De Tsjechische premier Tomas Prouza verwoordde het sentiment beknopt op Twitter: "Vandaag betekent het einde van de EU zoals we die kennen, maar niet het einde van de EU zelf. Het is een nieuw begin."

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie