Iedereen een basisinkomen: Het experiment dat maar blijft terugkeren

Iedere maand 1.000 euro op je rekening gestort krijgen zonder dat je er ook maar iets voor hoeft te doen. Het klinkt te mooi om waar te zijn en toch zijn er flink wat experimenten in de maak om precies dit uit te proberen.

Voorstanders zien in een onvoorwaardelijk basisinkomen een welkome vervanger van het huidige, ingewikkeld ingerichte stelsel van sociale voorzieningen. Bij de invoering van het basisinkomen krijgt iedereen in principe hetzelfde bedrag dat nodig is om van te leven. Dat geeft mensen de vrijheid om zelf te kiezen of ze zich bezig gaan houden met werk, vrijwilligerswerk, een studie of de zorg voor familieleden.

Het idee van een dergelijk gegarandeerd inkomen is niet nieuw. In de achttiende eeuw filosofeerde Thomas Paine er al over. Andere denkers en een aantal experimenten volgden. Zo kregen inwoners van de Canadese plaats Dauphin in de jaren zeventig een paar jaar achtereen een inkomen boven de armoedegrens. 

Uit dat experiment bleek dat de ontvangers niet massaal zijn gestopt met hun baan, maar dat bepaalde groepen - zoals jonge moeders en jongeren - wel iets minder gingen werken. Het totaal aantal gewerkte arbeidsuren daalde met zo'n 13 procent.

Daar moet bij worden opgemerkt dat deelnemers van tevoren wisten dat het experiment maar tijdelijk zou zijn en daar dus ook naar konden handelen. Het is daarom lastig te zeggen wat de langetermijneffecten van een basisinkomen zijn.

De Finse overheid wil hier meer over weten en volgend jaar een landelijk experiment uitvoeren. In een in maart gepubliceerd rapport dat de overheid heeft laten opstellen, staat dat een basisinkomen "vrij duur" zou zijn. Een gedeeltelijk, lager basisinkomen, kan volgens de onderzoekers beter uitpakken. Op basis van dit rapport zal de Finse overheid in november laten weten hoe het experiment daadwerkelijk wordt ingericht.

Ook in Zwitserland wordt druk gediscussieerd over een basisinkomen. Op zondag 5 juni konden de Zwitsers in een referendum voor of tegen de invoering van een onvoorwaardelijk basisinkomen stemmen. Een grote meerderheid van 76,9 procent stemde tegen dit voornemen.

Nederland

In Nederland wordt in ongeveer twintig gemeenten gesproken over experimenten met een basisinkomen. Utrecht, Groningen, Tilburg en Wageningen nemen daarin het voortouw.

Begin deze week werd duidelijk dat staatssecretaris Jetta Klijnsma voor de zomer een Algemene Maatregel van Bestuur gaat schrijven die de experimenten mogelijk moet maken. De gemeente Utrecht wil bijvoorbeeld een van de onderzoeksgroepen niet meer verplicht laten solliciteren en een andere groep met behoud van uitkering laten bijverdienen.

Maar deze experimenten zullen niet de eerste van Nederland zijn. Afgelopen dinsdag werd door de stichting MIES voor de tweede maal een gecrowdfund basisinkomen uitgereikt. De stichting hoopt daarmee de discussie over het basisinkomen weer op gang te brengen.

“Ik ga doen wat ik nu ook al doe, maar dan ongehinderd door financiële zorgen.”
Anne van Dalen, ontvanger basisinkomen

De Haagse kunstenares Anne van Dalen is geloot als ontvanger. "Ik heb een hele harde 'joepie' geroepen", vertelt ze over het moment dat ze het hoorde. "Ik was vooral enorm verrast en heel blij, omdat dit voor mij betekent dat ik de vrijheid heb om mijn leven in te richten zoals ik dat prettig vind."

Een jaar lang 1.000 euro per maand ontvangen, komt voor haar als geroepen. In 2013 besloot ze haar baan als secretaresse op te zeggen en zich op reizen en het maken van kunst te storten. Een jaar lang wandelde ze door Nederland en maakte ze kunstobjecten en foto’s van zwerfafval.

"Daarna heb ik besloten om dat te blijven doen en niet weer in een reguliere, voor mij zinloze, baan te gaan zitten, en te doen wat mijn hart me ingeeft. Maar mijn reserves raken nu een beetje op. Ik ben dus heel blij dat ik me daar een jaar lang niet druk over hoef te maken."

Het eerste wat de kunstenares met het geld gaat doen, is verhuizen. Daarna gaat ze op zoek naar een atelier. "Ik ga doen wat ik nu ook al doe, maar dan ongehinderd door financiële zorgen."

Mister Basisinkomen

Ze neemt daarmee het stokje over van de Groningse tekstschrijver, organisator van evenementen, lid van MIES en zelfbenoemd druktemaker Frans Kerver. Afgelopen woensdag ontving 'Mister Basisinkomen' zijn laatste 1.000 euro.

"Eigenlijk bleef ik nog steeds wel een beetje doen wat ik daarvoor ook deed", geeft Kerver toe. "Het is niet zo dat het basisinkomen mijn leven in dat jaar enorm heeft veranderd."

In eerste instantie bleef hij van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat druk bezig. Pas na oud en nieuw begon Kerver een beetje gas terug te nemen. "Ik weet nog dat ik in februari dacht: volgens mij is dit al de tweede avond dat ik niet achter de computer zit", herinnert hij zich. "Je doet dan spelletjes met je kinderen. Of je kijkt eens een onbenullig programma op televisie samen met je partner."

“Ik ben er bijna van overtuigd dat het op een zeker moment onontkoombaar is.”
Frans Kerver, ontvanger basisinkomen

"Eigenlijk moet ik dit volhouden, want daar was het eigenlijk voor bedoeld", zegt hij nu vooral tegen zichzelf. "Het basisinkomen moet mogelijk maken dat je juist op een meer ontspannen manier met dingen om kunt gaan. Dat je wat meer oningevulde tijd hebt en wat meer aandacht voor jezelf en voor elkaar." 

En dat is volgens Kerver wel gelukt: "Ik heb een jaar lang niet 1.000 euro per maand erbij hoeven te buffelen. Dat scheelt natuurlijk wel enorm veel stress."

Hij erkent dat er op basis van zijn ervaringen geen eenduidige conclusies getrokken kunnen worden. Voor hem telt vooral de gedachte achter het basisinkomen: "We gunnen elkaar bestaanszekerheid en we regelen solidariteit op een manier die mensen individueel vrijheid geeft. Als de overheid een participatiesamenleving wil, dan is het basisinkomen daarvoor misschien wel de perfecte voorwaarde", meent hij.

"Je kan voor je moeder zorgen als je dat moet en je kan werken op het moment dat je dat wilt en moet. En je kan makkelijker zelf een onderneming starten, omdat je niet bang hoeft te zijn dat je met een schuld blijft zitten als het mis gaat. Misschien zit daar opeens wel een nieuwe Apple tussen. En die hadden we anders misschien wel gemist."

"Ik ben er het afgelopen jaar steeds meer van overtuigd geraakt dat het een goed idee is. En ik ben er bijna van overtuigd dat het op een zeker moment onontkoombaar is dat er enige vorm van een basisinkomen wordt ingevoerd. Misschien niet over vijf jaar, maar misschien wel over tien jaar."

'Onbetaalbaar'

Raymond Gradus, hoogleraar Economie aan de Vrije Universiteit, denkt dat het zo'n vaart niet zal lopen. "Het is op zich goed dat we nadenken over de sociale zekerheid", reageert hij. "Het appelleert aan het gevoel dat we het heel ingewikkeld hebben geregeld in Nederland. Daar verwacht ik wel discussie over." Maar de komst van een onvoorwaardelijk basisinkomen ziet hij niet gebeuren: "Het is in mijn ogen onbetaalbaar en om die reden ook onuitvoerbaar."

"Stel dat ieder individu in Nederland een basisinkomen van ongeveer 1.000 euro per maand zou krijgen, dan kost dat 200 miljard euro. Als we alle uitkeringen, toeslagen en heffingskortingen bij elkaar zouden optellen en van dat bedrag aftrekken, dan komen we nog 75 miljard euro tekort", rekent de hoogleraar voor. "Dat betekent dat de belastingen met tenminste 25 procent omhoog zouden moeten gaan."

“Een gezin van wie vier mensen om wat voor reden dan ook niet werken, is natuurlijk spekkoper.”
Raymond Gradus, hoogleraar Economie

Maar ook de keuze voor een lager basisinkomen, van bijvoorbeeld 600 euro, zou volgens Gradus niet werken. "Dan gaat een hele grote groep ouderen er heel fors in inkomen op achteruit. En dan heb ik het nog niet eens over mensen met toeslagen en allerlei inkomensafhankelijke uitkeringen."

Gradus noemt het idee van een basisinkomen onwenselijk en zelfs onsolidair. Iedereen krijgt hetzelfde bedrag: ook de mensen die wel kunnen werken, maar er toch voor kiezen om de hele dag niets te doen. Mensen die ernaast blijven werken, betalen daar via belastingen aan mee.

"Een gezin van wie vier mensen om wat voor reden dan ook niet werken, is natuurlijk spekkoper. Maar het moet natuurlijk wel ergens van betaald worden", legt hij uit. De rest die wel werkt, zal flink meer belasting moeten afdragen dan nu het geval is. "De solidariteit zal enorm onder druk komen te staan. Daar ben ik van overtuigd."

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie