Paul Verhoeven is terug: 'Verkrachtings- en actiescènes zijn hetzelfde'

Paul Verhoeven is terug. Met de verkrachtingsthriller Elle oogstte hij vorige maand veel lof tijdens het filmfestival van Cannes en positioneerde hij zich wederom als controversieel filmmaker. Of is hij eigenlijk gewoon pragmatisch? "Elke seksscène in mijn leven heb ik uitgetekend."

In 1995 verscheen het door Verhoeven geregisseerde Showgirls. De film werd door critici met de grond gelijk gemaakt en markeerde bijna het einde van Verhoevens carrière.

"Verhoeven is zijn ziel in Hollywood kwijtgeraakt", schreef de San Francisco Examiner over de film, waarin een groep strippers in Las Vegas centraal staat.

"Showgirls gaan ze op de filmacademie gebruiken, om te laten zien hoe het niet moet", vond Time Magazine.

In 2006 bewees Verhoeven met Zwartboek het regisseren niet te hebben verleerd. Daarna bleef het, afgezien van het multimediale project Steekspel, stil. De kentering vindt tien jaar later plaats, op de ochtend van 21 mei, in een filmzaal in Cannes. Verhoeven heeft zojuist voor het eerst zijn nieuwe film Elle laten zien en ontvangt een staande ovatie van zeventien minuten.

Iets meer dan twintig jaar na Showgirls is Verhoeven de gevierde man tijdens het filmfestival van Cannes. Elle, met de Franse actrice Isabelle Huppert in de hoofdrol, krijgt in de Zuid-Franse badplaats geen Gouden Palm van de jury, maar wordt wel een van de hoogst gewaardeerde titels onder de aanwezige internationale critici.

Wat voelde u toen u in Cannes rondliep?

"Het hoort erbij, het is werk. Alles moet precies gepland worden. Televisie, fotosessies, praten, rode loper. Je moet niet denken dat dat nou zo leuk is. Hier lachen, daar lachen."

Maar u bent op zo'n moment toch wel trots?

"Helemaal niet, kan ik niet opbrengen. Dat we werden uitgekozen vond ik het allerbelangrijkste. Er worden achttienhonderd films ingediend. Als je een van de twintig bent die wordt geselecteerd, dan vind ik dat heel leuk. Maar on top of that: ik behoorde nooit tot de mensen die veel prijzen wonnen. Daar waren mijn films vaak te controversieel voor, altijd te veel kritiek, te veel verdeeldheid."

Het controversiële karakter van uw films bleek soms hun USP te zijn.

"De wat? Sorry?"

Hun Unique Selling Point.

"Controversieel zijn betekent dat je je intuïtie echt laat lopen. Dat je denkt: 'dit vind ik interessant, dit zegt me iets en ik zie wel wat er van terechtkomt'. Dat is provocatie. Niet iets proberen te beoordelen vanuit het zicht van het publiek. Je weet wat je wilt en je voelt vaag aan dat het misschien een probleem kan worden, maar je laat je daardoor niet afleiden. Je doet het."

The Guardian was ook in Cannes en noemde u de Comeback King. Hoe vaak dacht u tijdens uw carrière: Dit was mijn laatste film?

"Dat dacht ik na Zwartboek. En na Steekspel ook. Ik denk het altijd. Je weet niet hoe het gaat. Film is niet alleen kunst, het is ook commercie. Een compromis. Als de financiële kant van je films lange tijd niet werkt, houdt het vanzelf op. Met de kritieken voor Elle denk ik dat ik nog wel even door kan. Het houdt de deuren open. Zoals die open werden gegooid na Basic Instinct en weer dicht werden gegooid na Showgirls. De ontvangst van een film bepaalt of je door kan."

Amerikaanse actrices

Elle is gebaseerd op de Franstalige roman Oh, waarin het hoofdpersonage verkracht wordt. In plaats van in haar verdriet te verdrinken of op wraak te zinnen, laat de vrouw de dader in haar persoonlijke omgeving toe en pakt ze haar leven bijna onberoerd weer op.

Verhoeven was aanvankelijk van plan de roman in een Amerikaanse setting en met een Amerikaanse actrice te verfilmen, maar op één uitzondering na wilde geen enkele naam op zijn verlanglijstje haar medewerking verlenen. Ze vonden de rol allemaal te controversieel.

Had u daar begrip voor?

"Nou, nee. Ik vond dat niet juist. Maar ik kan begrijpen dat ze bang waren. Ik kan met name begrijpen dat agenten en managers zeiden: 'Doe dat nou maar niet. Dat is politiek incorrect.' Hoe die vrouw omgaat met het feit dat ze weet wie de verkrachter is, gaat tegen alle Amerikaanse regels in. In Amerika zou dit een revenge-film zijn. Ze heeft ontdekt wie haar verkracht heeft: wraak!"

Vond u het moeilijk een verkrachting in beeld te brengen zonder dat er een duidelijke wraakactie volgt?

"Nee, dat vond ik overtuigend in de roman. Ik las dat en dacht: 'Ja, dat kan.' Daarbij moet je niet vergeten dat deze vrouw een speciaal verleden heeft. Er zijn verschrikkelijke dingen met haar gebeurd toen ze tien jaar oud was. Wat ik echter absoluut vermeden heb is te zeggen: dat verleden heeft haar zo gemaakt. Maar ik vertel wel: dit is haar verleden en zo reageert zij. De kijkers moeten het verder invullen."

Wat voelde u tijdens de eerste opname van de verkrachtingsscène?

"Dat is net als een actiescène. Als je twee auto's op elkaar wilt laten botsen, moet je dat helemaal choreograferen. De choreografie van die scène is actie-oriented. Maar de impact van de scène is natuurlijk totaal anders. Je hebt niet met auto's, maar met levende wezens te maken. Maar wel met geweld, het is voor een vrouw waarschijnlijk het grootste geweld dat haar kan worden aangedaan. Dat heeft psychologische implicaties. Je moet het zien als een scène waarbij groot geweld wordt gebruikt ten aanzien van iemand die zich daar op dat moment niet tegen kan verdedigen."

Heeft u verkrachtingsscènes in andere films als leidraad of ter inspiratie gebruikt?

"Helemaal niet. Ik heb alle shots die ik wilde maken van tevoren uitgetekend en aan de cameraman en de regieassistent gegeven. En met de acteurs besproken. Er is niets gebeurd op de set wat we niet van tevoren hebben besproken. Juist bij een scène waarin seksualiteit en geweld met elkaar gecombineerd worden, moet je acteurs precies vertellen welke shots je gaat maken en onder welke hoek. Zodat niemand zich gaat afvragen: 'Hoe zullen we dit eens gaan doen?' Het ligt vast hoe we het gaan doen! Elke seksscène in mijn leven heb ik uitgetekend en altijd met de acteur of actrice besproken."

Wat zou er gebeuren als u dat niet doet en op de set zegt: voel het maar een beetje aan?

"Dat wordt niks, daar geloof ik niet in. Het moet uitgezocht worden, vind ik. De dialoog wordt toch ook helemaal van tevoren vastgelegd?"

Maar seks ontstaat toch vooral uit passie?

"Ik zou dit nauwelijks seks willen noemen."

Een seksscène an sich dan.

"Zoals in Basic Instinct? Maar dan moet je je ook realiseren dat dat een thrillerscène is. Zij gaat met hem naar bed, maar je weet van de dingen die ze uitvoert. Je denkt: wanneer pakt ze die ijspriem? Of gaat ze het niet doen? Dat is ook helemaal doorgedacht. Je kunt weleens improviseren in scènes, maar niet in seksscènes."

U kunt de acteurs ook verrassen op de set.

"Daar geloof ik helemaal niet in. Het kan wel, ik ben ervan overtuigd dat sommige regisseurs dat wel doen. Maar voor mij werkt dat helemaal niet, ik geloof daar niet in. De acteurs moeten weten wat je doet en ik geef ze geen valse informatie. Dat doe ik allemaal niet. Er is nul manipulatie. Gewoon eerlijk zijn en zeggen: 'Dit gaan we doen, nu ga je haar tepel kussen, nu ga je omlaag, dan ga je likken.' Allemaal precies zeggen: bam, bam, bam."

Ik ben nu wel een illusie armer.

"Wie, jij? Ja, jij denkt dat dat zomaar even losjes gaat? Absoluut niet, dat is helemaal doordacht. Het is net ballet, hè? Dan zeg je ook niet: 'Hier is de muziek, ga allemaal maar dansen.'"

Elle is deze week in Nederland in première gegaan

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie