Hoe voetbal leuker, spannender en goedkoper kan worden

Met een 'stadsfinale' tussen Real Madrid en Atletico Madrid eindigde zaterdagavond de 24e editie van de Champions League, een toernooi dat de afgelopen jaren wordt gedomineerd door hetzelfde rijtje puissant rijke clubs. Econoom Tsjalle van der Burg pleit voor radicale maatregelen om de onvoorspelbaarheid terug te laten keren in het voetbal.

Het kampioenschap van Leicester City sensationeel? Een Champions League-titel van Rode Ster Belgrado of Steaua Boekarest zou gezien de huidige financiële verhoudingen pas écht verrassend zijn. Tegenwoordig is het een klein mirakel als clubs uit deze contreien het zomerse voorgeborchte doorkomen, laat staan als ze verderop in het toernooi Real Madrid en Bayern München uitdagen, zoals in het verleden heel normaal was.

Dertig jaar na de Europa Cup 1-triomf van Steaua Boekarest en 25 jaar na de eindzege van Rode Ster Belgrado is het al verfrissend als Manchester City - een club die sinds 2008 voor ruim één miljard euro spelers vastlegde - de halve finales van de Champions League bereikt.

Edities van het miljoenenbal zijn inwisselbaar geworden doordat telkens dezelfde clubs doordringen tot de eindfase. In de nationale competities zuchten Duitse, Franse en Italiaanse clubs al jaren onder de knoet van seriekampioenen als Bayern München, Paris Saint-Germain en Juventus.

De toegenomen voorspelbaarheid in het voetbal is Tsjalle van der Burg een doorn in het oog. In zijn pas verschenen boek Voetbalzaken - Hoe de markt het spel kapotmaakt doet de econoom een aantal voorstellen om het voetbal spannender, leuker én goedkoper te maken.

Dit zijn drie van zijn belangrijkste ideeën die hij op verzoek toelicht.

1. Voer een speciale belasting of sociale heffing in

Van der Burg stelt voor dat alle Europese profclubs tien procent van hun inkomsten afdragen aan de nationale schatkist. Voor Ajax komt dat neer op ongeveer tien miljoen euro, terwijl Manchester United om en nabij de vijftig miljoen euro zal moeten afdragen. De belasting zou ruim van tevoren moeten worden aangekondigd en stapsgewijs dienen te worden ingevoerd, zodat clubs erop kunnen anticiperen in de bedrijfsvoering.

Volgens de econoom heeft deze belasting geen belangrijke nadelige gevolgen voor het 'product voetbal'. "De spelers gaan minder verdienen, maar ze blijven wel doorspelen, en het voetbal blijft ongeveer net zo leuk als voorheen." Deze maatregel levert de overheden - die de afgelopen decennia veel belastinggeld hebben uitgegeven om clubs te behoeden voor een faillissement - op jaarbasis meer dan twee miljard euro op.

Van der Burg is nog meer gecharmeerd van een sociale heffing, waarbij clubs bijvoorbeeld tien procent van het bedrag dat ze spenderen aan spelerssalarissen moeten steken in sociale projecten. Net als de belastingmaatregel werkt de sociale heffing nivellerend; NEC hoeft minder af te dragen dan Ajax, dat weer minder kwijt is dan FC Barcelona.

"Enorm veel vrijwilligers hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van het voetbal, en daarmee ook aan het plezier dat veel toeschouwers en televisiekijkers nu nog steeds hebben", meent Van der Burg. "Een sociale heffing zou recht doen aan al degenen die aan deze beweging hebben bijgedragen."

2. Verbied betaaltelevisie

Vanaf volgend seizoen liggen de totale inkomsten van Ajax lager dan het bedrag dat de hekkensluiter in de Premier League alleen al ontvangt aan uitzendrechten. Een gevolg van het extreem lucratieve televisiecontract dat de Engelse competitie afsloot. Sinds halverwege de jaren negentig is de omzet van de topclubs uit de grote competities enkele keren over de kop gegaan dankzij betaaltelevisie. Daardoor is op Europees niveau 'rijk' (Engeland, Spanje, Duitsland, etc.) definitief weggesprint van 'arm' (vele landen, waaronder Nederland).

Op nationaal niveau worden alleen in de Premier League de inkomsten uit tv-rechten relatief eerlijk verdeeld, waarmee meteen een van de redenen is genoemd voor het hoge niveau in de breedte aldaar.

"De Premier League is veruit de rijkste competitie in het voetbal. Ook bij een eerlijke verdeling verdienen de rijkste Engelse clubs nog steeds heel veel geld en kunnen ze nog steeds bijzonder goed concurreren met alle andere Europese topclubs", legt Van der Burg de gedachte achter het 'eerlijk verdelen van de koek-systeem' in Engeland uit.

"Voor bijvoorbeeld Nederlandse clubs geldt zoiets niet. De Nederlandse competitie levert al relatief weinig geld op. Als in de Eredivisie de inkomsten gelijker verdeeld worden, wordt Excelsior rijker, maar PSV armer, waardoor PSV nog minder kans maakt in de Champions League. Daarom zullen de Nederlandse topclubs het niet laten gebeuren dat de inkomsten in Nederland veel gelijker verdeeld worden."

Van der Burg stelt de vraag wat er zou gebeuren als de Europese Unie een verbod uitvaardigt op betaaltelevisie voor alle belangrijke voetbalbeelden. "De clubs zullen minder verdienen en moeten hun uitgaven matigen. Dat kan eenvoudig door de spelers minder te betalen. In de jaren vóór 1990, toen decoders nog niet bestonden, gaven de clubs veel minder aan spelers uit, terwijl het spel niet minder leuk was."

Uiteindelijk zal de welvaart stijgen, omdat ook de liefhebbers waarvoor betaaltelevisie te duur is voortaan gratis kunnen genieten van wedstrijden. De televisiezenders kunnen de uitzendingen in de visie van Van der Burg blijven financieren, met hulp van de inkomsten uit reclame.

3. Hanteer weer een buitenlanderregel

Tijdens de allereerste speelronde in de Premier League in het seizoen 1992/1993 maakten dertien niet-Britten hun opwachting. Sinds een jaar of tien is het heel normaal als een selectie van één club zoveel buitenlanders telt. Eind 1995 besloot het Europees Hof van Justitie niet alleen het transfersysteem op te blazen (spelers mogen sindsdien transfervrij van club wisselen), maar ook een einde te maken aan de beperking dat teams maximaal drie buitenlanders mogen opstellen.

Sindsdien kunnen gefortuneerde clubs topspelers verzamelen als ware het Panini-stickers zijn en daarmee hun concurrenten op een nog grotere achterstand zetten. WK 2014-topscorer James Rodriguez kwijnt weg op de bank bij Real Madrid, terwijl hij onder de oude regels een vedette bij pakweg Sevilla of Valencia zou zijn geweest.

De FIFA pleitte in 2008 voor een '6+5-regel', waarbij minimaal zes spelers in een elftal uit eigen land afkomstig moeten zijn. De Europese Commissie schoot dit plan af omdat het indruiste tegen het principe van vrij verkeer van werknemers en het voorstel een discriminerend karakter had.

"Maar de toernooien voor landenteams zijn nog meer discriminerend", stelt Van der Burg. "In het Nederlands elftal mag geen enkele buitenlander spelen. Wordt dit dan niet verboden? Het gaat om een economische activiteit. En dat betekent dat hiervoor de wet van vrij verkeer van werknemers binnen Europa geldt."

Video: Hoogtepunten Champions League-finale 2014 tussen Real en Atletico

Europese Unie

Welke kant gaat het voetbal op? Volgens Van der Burg zijn er twee scenario's mogelijk. In de eerste variant blijft 'Brussel' aan de zijlijn staan, waardoor de rijkste clubs definitief afstand nemen van de rest. Een Super League is uiteindelijk onvermijdelijk, omdat het grote publiek niet meer afstemt om te kijken of Real Madrid met 5-0 of 6-0 wint van Malmö FF.

In het andere scenario gaat de EU aan de slag met ideeën als een sociale heffing en het invoeren van een buitenlanderregeling. De spanning zal toenemen en teams krijgen weer een regionaal karakter.

"Hoe eerder de EU ingrijpt, hoe beter", benadrukt Van der Burg. "Dat is het beste voor het voetbal. Natuurlijk moet wel rekening worden gehouden met het feit dat politieke processen vaak wat langzaam kunnen gaan. Dat is geen ramp. De strijd om de veertigurige werkweek heeft ook vele jaren geduurd, en heeft tijdens die jaren van strijd veel mensen het gevoel gegeven dat men samen aan het vechten was. En samen vechten is toch mooi op zich?"

In beeld: De 10 rijkste clubs

Paul Tang, namens de PvdA lid van het Europees Parlement, kan zich vinden in de woorden van Van der Burg. "Het is al lang duidelijk dat de dictatuur van het grote geld het voetbal geleidelijk aan de nek omdraait", laat hij weten. "Fans moeten steeds meer betalen en de superrijke clubs staan telkens weer in de finale."

"We willen ook dat Ajax, PSV of een andere Nederlandse club een kans maakt op een finaleplaats en niet elk jaar weer dezelfde Spaanse finalisten zien."

Tang vindt dat Europa zich niet afzijdig moet houden. "Het huidige transfersysteem is gebaseerd op een politieke afspraak tussen de Europese Commissie en de FIFA/UEFA, met als doel dat daarmee de competitie eerlijk wordt gehouden."

"De doelen van deze afspraken worden niet gehaald en daarom moet Brussel ingrijpen. De oplossingen die Van den Burg noemt, over het beperken van buitenlandse spelers of een solidariteitsheffing, zijn zeker het overwegen waard."

D66-Europarlementariër Sophie in 't Veld vindt niet per se dat de EU regels moet opstellen voor het voetbal. "Anderzijds valt sport wel binnen de EU-regels. In die zin moet voetbal als economische activiteit voldoen aan de mededingingsregels en de staatssteunregels."

"Persoonlijk heb ik ook zo mijn opvattingen over het feit dat er in het betaald voetbal astronomische bedragen omgaan (die vervolgens weg worden gesluisd naar Panama), de FIFA een broeinest van corruptie blijkt te zijn, en er tegelijkertijd clubs overeind moeten worden gehouden met gemeenschapsgeld. Maar ik denk niet dat het aan de EU is om een regeling voor een solidariteitsbijdrage op te leggen."

Afscheiding rijke clubs?

De kans is reëel dat grote clubs samen ten strijde trekken tegen de EU als 'Brussel' harde maatregelen neemt om de spanning te vergroten. Mogelijk scheiden ze zich zelfs af van de UEFA.

"In onze democratie heeft de overheid, en in dit geval vooral de Europese Unie, juridisch uiteindelijk de hoogste macht", brengt Van der Burg te berde. "De overheid kan dus in principe elke maatregel nemen die ze wil, ook tegen de zin van de rijke clubs. Daarbij geldt dat alle grote voetbalclubs zich binnen de EU bevinden, en juist dat draagt eraan bij dat het voor de EU ook zinvol wordt om de voetbalsector flink te hervormen."

"Het is namelijk niet zo dat Chelsea, als het door de EU te hard wordt aangepakt, zich in New York zal vestigen, want dan verliest het te veel supporters en inkomsten. Er geldt dus niet wat in veel andere economische sectoren wel geldt: als de overheid een bedrijf te hard aanpakt, vertrekt het bedrijf naar een ander land, zodat de dreiging van vertrek voorkomt dat bedrijven te hard worden aangepakt. En dus heeft de overheid juist bij het voetbal nog veel macht, en kan het veel bereiken. In wezen is de voetbalsector nog redelijk maakbaar."

Tang voegt daaraan toe: "Als we niet ingrijpen, wordt de kloof tussen de machtige clubs en de rest alleen maar groter en heeft voetballend Europa het nakijken."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie