Een overdaad aan 'startups': waar komt de honger naar innovatie vandaan?

Nederland staat deze week bol van de startups tijdens StartupFest Europe, een week vol ondernemende eindbazen en evenementen. Waar komt de schijnbaar onbedwingbare honger naar innovatie vandaan?

Na anderhalf jaar op de grote startuptrom te hebben geslagen neemt Neelie Kroes deze week met een knal afscheid als het gezicht van startupDelta - de organisatie achter StartupFest. Grote namen zoals Tim Cook (Apple) en Travis Kalanick (Uber) bezoeken Amsterdam om het belang van een goed startupklimaat nog eens kracht bij te zetten.

We lijken er de laatste jaren niet meer omheen te kunnen: jonge bedrijven met technisch vernuft die de economie op zijn kop willen zetten. Niet alleen de VS, maar ook Nederland is goed voor startups. Die boodschap moet de opvolger van Kroes verder overbrengen. Niemand minder dan prins Constantijn mag die taak de komende anderhalf jaar op zich nemen.

Een bedrijf beginnen lijkt populairder dan ooit. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ziet het aantal starters gestaag groeien. Sinds het uitbreken van de economische crisis verrezen ondernemersprogramma's zoals Rockstart en Startupbootcamp. Volgens het FD telt Nederland inmiddels honderden 'innovatiehotspots' - plekken waar hét moet gebeuren.

We willen blijkbaar graag vernieuwen. "Er heerst onvrede", zegt Ruud Veltenaar, trendwatcher en filosoof op het gebied van innovatie en investeerder in startups. Hij noemt armoede, klimaatverandering, werkloosheid, banken die kapitaal vernietigen, te hoge werkdruk. "De wereld zoals we die kennen, is onhoudbaar geworden."

Transformatie

We staan aan de vooravond van een grote transformatie, we zitten er zelfs al in. Een verschuiving van het kaliber industriële revolutie, "misschien wel groter", denkt Veltenaar. Maar dan gestuwd door het internet en andere grootse nieuwe technieken, in plaats van de stoomtrein.

De kapitalistische focus op welvaart wordt in de komende decennia vervangen door een meer sociale samenleving gebaseerd op welzijn en delen in plaats van bezitten. "We gaan van ik naar wij en van ego naar eco", weet Veltenaar. En die verandering wordt aangezwengeld door innovatie.

Door vernieuwende bedrijven zoals Airbnb of Uber. De online taxidienst deed al een hoop stof opwaaien, omdat het bedrijf traditionele taxibedrijven uit de markt concurreert. Als het aan startups, ligt gaan "alle verdienmodellen op de schop", zei oud-minister Willem Vermeend, nu ambassadeur voor innovatie in de financiële sector, eerder al.

“Een belangrijk effect van alle aandacht is dat kansrijke startups opeens hot zijn. Mensen denken: als zij het kunnen, kan ik het ook”
Erik Stam, hoogleraar

Erik Stam, hoogleraar ondernemerschap en innovatie aan de Universiteit van Utrecht, stelt dat het allemaal zo'n vaart niet loopt. "Het buitelt inderdaad over elkaar heen momenteel. Maar het fenomeen startups dateert eigenlijk al van halverwege de jaren negentig. De dotcom-bubbel maakte ondernemerschap hip."

"Later kwam de overheid met fiscale maatregelen om ondernemen aantrekkelijk te maken", voegt Stam toe. "Het klimaat in Nederland was ernaar om het heft in eigen handen te nemen, ook geholpen door de crisis. Mensen beginnen liever voor zichzelf dan werkloos thuis te zitten. Daar kwam nog de opkomst van ICT bij, die het laagdrempelig maakte. Eigenlijk is het sluipenderwijs gegaan."

"Een belangrijk effect van alle aandacht is dat kansrijke startups opeens hot zijn. Mensen denken: als zij het kunnen, kan ik het ook", zegt Stam. "Ik weet niet of er wel zozeer sprake is van een drang tot vernieuwing."

De populariteit van startups gaat inmiddels ook aan de overheid niet voorbij. Tijdens StartupFest maakte minister Henk Kamp van Economische Zaken bekend dat er 27 miljoen euro beschikbaar komt voor de versoepeling van loonregels. Ook wordt 23 miljoen opzijgezet om samen met het bedrijfsleven te investeren.

Het startupprogramma van de overheid, StartupDelta, is echter niet zo'n groot beleidsinstrument. "Het krijgt veel publiciteit, maar er gaat maar zo'n 50 miljoen euro in om. Het is wel effectief om Nederland op de kaart te zetten als een land waar van alles gebeurt", zo concludeert Stam. 

"Al met al is StartupDelta meer een bewustwordingscampagne, maar in de marge veranderen er ondertussen wel dingen. Zo kan een buitenlandse startup zich tegenwoordig makkelijker vestigen in Nederland en zijn verschillende belastingmaatregelen gericht op innovatiebeleid."

Na-aapgedrag

De gevestigde orde binnen het bedrijfsleven wil natuurlijk ook een graantje meepikken. Recente rapporten van zowel Rabobank als ABN Amro benadrukken: wie wil overleven, moet innoveren. Grote bedrijven proberen veelbelovende startups aan boord te brengen, door daar geld in te steken of door een eigen incubatieprogramma te starten.

"Grote bedrijven zien ondernemingen opkomen die hun eigen business wel eens overbodig kunnen gaan maken. Ze willen de startups daarom integreren in hun eigen bedrijf. Ook hopen ze een verandering in hun eigen structuur te bewerkstelligen. Er sprake van na-aapgedrag: iedereen moet opeens iets met startups doen", aldus Stam.

Volgens de hoogleraar levert het in de praktijk vaak weinig op. Bedrijven trekken na een tijdje regelmatig weer de stekker uit hun startupprogramma. Zo stierven de startupprogramma's van mediabedrijven TMG en Sanoma een snelle dood. "Ze moeten wel een idee hebben waar ze heen gaan op de lange termijn."

“Een hele schare aan oude leiders, zowel in de politiek als het bedrijfsleven, moet alert worden gemaakt op innovatie”
Ruud Veltenaar, trendwatcher

Er zal desondanks vlug veel veranderen, zegt trendwatcher Veltenaar. Mede omdat we nieuwe technieken steeds sneller en goedkoper kunnen inzetten. "En dat doet pijn, want het ontwricht de samenleving zoals we die kennen." Robots vervangen mensenwerk, oude bedrijven vallen om omdat ze worden ingehaald door nieuwe, en computers maken diensten overbodig.

Volgens de startupkenner is het tijd voor de lente. En dat betekent ook goed nieuws. "Een betere wereld volgt." Eentje waarin duurzaamheid, tevreden mensen en keuzevrijheid een centrale plek moeten gaan innemen.

Zijn al die innovatiehongerige ondernemers dan hopeloze idealisten? "Ja en nee", zegt Veltenaar. "Veel startups leggen de focus op de sociale meerwaarde van hun bedrijf, maar willen tegelijkertijd een gezond businessmodel." Winst maken dus. "Het bedrijf van de toekomst creëert financiële, ecologische en sociale meerwaarde."

Struisvogelpolitiek

Om deze reden is investeren in jonge bedrijven geliefd onder vermogende mensen, zo blijkt uit cijfers van de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen. Er valt geld te verdienen aan startups. Nederland loopt volgens Veltenaar echter achter. "Investeerders zijn risicomijdend, ze steken hun geld liever in de Aholds van deze wereld."

Zijn ze bang dat de startupbubbel binnenkort barst? De Nederlandse oprichter van Booking.com opende deze week nog een recordfonds van 566 miljoen euro. Maar in de Verenigde Staten loopt het aantal durfinvesteringen de laatste maanden terug. Volgens Veltenaar kunnen we alles dat rap onder onze neuzen verandert simpelweg niet meer ontkennen.

De nieuwe startupambassadeur van Nederland staat daarom nog een flinke kluif te wachten. "Een hele schare aan oude leiders, zowel in de politiek als het bedrijfsleven, moet alert worden gemaakt op innovatie", zegt hij. "Er moeten meer jonge geesten bij oude bedrijven komen."

Stam waarschuwt daarbij voor teveel geloof in succes. Zo langzamerhand hoort hij van steeds meer ondernemers dat ze "wat angstig worden van de overdaad aan jonge bedrijven". "Startups worden geromantiseerd. Maar er is wel degelijk beweging in de economie, verandering is onontkoombaar."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie