Dertig jaar na de kernramp: Weekendje weg in Tsjernobyl

In 1986 escaleerde een routine-oefening in een kerncentrale in het Oekraïense Tsjernobyl tot een nucleaire ramp van ongekende proporties. NU.nl bezocht bijna dertig jaar later het verlaten nabijgelegen arbeidersdorpje Pripjat.

"Niet aanraken. Dit is kleding van een van de brandweermannen die als eerste op de plek van het ongeval waren", waarschuwt gids Igor Bodnarchuk. In het ziekenhuis van het door de natuur teruggeclaimde Pripjat zijn de overblijfselen van de dodelijke kernramp in Tsjernobyl in elke kamer zichtbaar.

In de nacht van 26 op 27 april 1986 deden de onderzoekers van kerncentrale Tsjernobyl een oefening in reactor 4, waarmee potentieel veel elektriciteit kon worden bespaard. Voor die oefening werden veiligheidssystemen tijdelijk uitgeschakeld. Een enorme inschattingsfout, zou later blijken.

De nucleaire reactor raakte oververhit, en voordat de onderzoekers doorhadden wat er aan de hand was, was het al te laat. De reactor ontplofte, de kern smolt door de bodem (de zogenoemde meltdown) en een wolk vol schadelijk nucleair materiaal steeg op uit de beschadigde kerncentrale.

De bevolking van de nabijgelegen arbeidersstad Pripjat werd pas drie dagen na de ramp geëvacueerd met de belofte dat ze na afzienbare tijd mochten terugkeren naar hun woning. Dat zou echter nooit meer gebeuren.

Pripjat is tot op de dag van vandaag een nucleaire spookstad, waaraan dagelijks tientallen toeristen onder begeleiding van een gids een bezoek mogen brengen. NU.nl was in maart in het desolate gebied.

Kernramp Tsjernobyl dertig jaar geleden

Straling

Inmiddels is de omgeving rond de reactor weer veilig verklaard. Bewakers, bouwvakkers en kantinepersoneel wandelen dagelijks over het terrein. Gids Igor - die wekelijks zo'n drie keer in het gebied is - beweert geen gezondheidsproblemen te hebben naar aanleiding van zijn tours. "Ik ben nooit ziek", pocht hij.

Hij wijst op het relatief veilige niveau van straling in het gebied. "Je hebt een grotere kans om in Tsjernobyl gewond te raken als je door een vloer zakt dan door de straling", stelt de gids gerust. Met een geigerteller is het stralingsniveau continu in de gaten te houden. Een rekensommetje leert dat je bij de vliegreis van Schiphol naar Oekraïne aan meer straling wordt blootgesteld dan een dag Tsjernobyl.

Dodental

Dat was vlak na de ramp wel anders. Brandweermannen werden onvoorbereid en zonder beschermende kleding naar de brandende reactor gestuurd. De ramp werd vervolgens drie dagen lang stil gehouden, totdat Zweedse detectoren een ongewoon hoog stralingsniveau oppikten. De 50.000 personen in Pripjat werden toen pas hals over kop geëvacueerd.

Tot op de dag van vandaag wordt gespeculeerd over het aantal doden tijdens en na de ramp. Het enige aantal dat met zekerheid kan worden vastgesteld, zijn de 31 directe doden in de eerste uren na de ramp. Maar daarna lopen de schattingen ver uiteen.

Het is moeilijk vast te stellen hoeveel schade de radioactieve straling heeft aangericht. Mensen die in de tientallen jaren daarna aan kanker overleden, kunnen niet direct aan de kernramp worden gekoppeld. Het ene onderzoek noemt vierduizend doden, Greenpeace schat honderdduizenden dodelijke slachtoffers.

Ontmanteling

In Pripjat heerst nu een ijzingwekkende stilte. Bomen en struikgewas groeien ongehinderd tussen flatgebouwen, de supermarkt, een verlaten pretpark, het ziekenhuis en het zwembad. De natuur heeft het arbeidersdorp in de afgelopen dertig jaar weer terug geclaimd.

Om het gebied voor langere tijd veilig te maken, wordt de ontplofte reactor in de aankomende jaren ontmanteld. Momenteel staat een enorme stalen en betonnen constructie rondom reactor 4, genaamd de Sarcofaag. Toeristen kunnen dit imposante gebouw tot op 100 meter afstand benaderen.

De Sarcofaag houdt de radioactieve stofwolken opgesloten tot een permanente oplossing is bericht. Op tientallen meters afstand wordt een tweede loods gebouwd, die volgend jaar over de Sarcofaag wordt geschoven.

Vervolgens wordt de Sarcofaag ontmanteld door robots en de gesmolten kern geborgen. De tweede beschermingslaag houdt al het radioactieve stof binnen, zodat van verdere vervuiling in het gebied geen sprake is. Het geborgen materiaal wordt vervolgens op een veilige plek begraven.

Controleposten

Met gids Igor worden de belangrijkste locaties binnen Pripjat bezocht. Het zwembad, ziekenhuis, café en de scholen geven allemaal een inkijk in hoe het dagelijks leven in het toenmalige Sovjet-dorp plotseling werd achtergelaten.

Een aantal ruimtes zijn echter té netjes achtergelaten om authentiek te zijn. Halverwege de tour betrappen we gids Igor op het verplaatsen van een paar kinderbedjes. "Dat is mooier voor de foto", lacht hij.

Bij het verlaten van het gebied moet elke bezoeker een stralingstest doorlopen. Igor kent een groot deel van de bewakers. De extra controles vermijdt hij door een kort gesprekje en een toegeschoven flesje drank in een plastic tas. De allerlaatste controlepost is echter een verplicht onderdeel.

Zelden wordt iemand gevonden met uitzonderlijk hoge straling. Toch weet Igor een recent geval te noemen. "Een maandje geleden ging een 18-jarige jongen mee. Je mag hier pas binnen als je meerderjarig bent, dus hij heeft hartstikke lang gewacht. De dag na zijn verjaardag heb ik hem rondgeleid, maar bij de controle bleek hij een besmetting op zijn broek te hebben."

"Het was niet gevaarlijk, maar we kunnen geen risico's nemen." Igor laat een korte stilte vallen. "Zijn rechtervoet moest eraf. Haha, nee. Maar hij moest wel zonder broek het gebied uit."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie