Waarom de belastingaangifte niet leuker kan worden gemaakt

Voor 1 mei moet Nederland er weer aan geloven, de belastingaangifte. Hoewel dat in de afgelopen decennia een stuk makkelijker is geworden, lijkt de Belastingdienst het nog steeds niet leuker te kunnen maken. Hoe zit dat?

Zo'n acht miljoen Nederlanders hebben dit jaar een verzoek gekregen om belastingaangifte te doen. "We hadden donderdag ruim zeven miljoen aangiften binnen", zegt Adriaan Ros, woordvoerder van de Belastingdienst.

Dat zijn er volgens de instantie ruim een miljoen meer dan vorig jaar rond deze tijd. Ros wijt het aan de digitalisering. Sinds halverwege de jaren negentig is de belastingaangifte drastisch gedigitaliseerd. In 1995 introduceerde de Belastingdienst de 'revolutionaire' digitale aangiftediskette, gevolgd door het aangifteprogramma.

Sinds 2015 kunnen we online aangifte doen via 'Mijn Belastingdienst' of via een heuse app. De Belastingdienst vult sinds 2008 ook de meeste gegevens vooraf in. Al driehonderdduizend mensen deden dit jaar aangifte via de app. "Meer dan een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar", aldus Ros.

“Door onze illusies en emoties gaan we steeds weer de fout in.”
Jaap van Ginneken, financieel psycholoog

Knipoog

Ook de communicatie van de Belastingdienst is gemoderniseerd. In de jaren zeventig en tachtig was de toon volgens het Instituut Beeld en Geluid nog "vrij saai en belerend". Vanaf de jaren negentig verschijnen bekende acteurs in de spotjes, evenals de slogan: 'Leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker'. 

"Een bijna hatelijke campagne", vindt financieel psycholoog Jaap van Ginneken. Een vervelende klus oppoetsen met humor. Dan krijg je haast nog minder zin in die aangifte." Feit blijft dat zelfs de Belastingdienst lijkt te beseffen dat er onstuitbare krachten zijn die aangifte doen vervelend maken, ondanks reclamecampagnes met een knipoog.

We vinden financiën en belasting een lastige klus, ondanks de digitalisering, en schuiven verplichtingen graag voor ons uit. Ons brein beïnvloedt ons financiële gedrag meer dan we denken. "Mensen gaan niet rationeel met geld om", zegt Van Ginneken. "We hebben een scheef geldbrein."

Van Ginneken, voormalig docent aan de Universiteit van Amsterdam, schreef er het boek Gek met geld over. "Door onze illusies en emoties gaan we steeds weer de fout in", zegt hij.

Video: Reclame Belastingdienst uit 1993

Verloren portemonnee

Wie een verloren portemonnee op straat vindt, is snel geneigd deze voor zichzelf te houden. "Tenzij er een foto van een lachende baby in zit", zegt van Ginneken. In dat geval geven we het liever terug, zo blijkt uit onderzoek.

Als we vijftig cent in het spaarpotje naast de fruitschaal moeten stoppen, voordat we het fruit dat zo voor het graaien ligt mogen eten, dan zullen veel mensen die vijftig cent 'vergeten'. Maar plaats je bij het potje een foto met (ietwat streng kijkende) ogen, dan betalen de meesten wel. "Puur intuïtief", zegt Van Ginneken.

"De kans dat iemand het winnende staatslot koopt, is even groot als de kans dat ik nu een willekeurig nummer bel en je schoonmoeder aan de lijn krijg."

Geldzaken blijken een psychologisch ding. Onderzoek van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) toont aan dat we in ons financiële gedrag geneigd zijn om beslissingen te nemen gericht op het nu. Daarom krijgen we liever nu 100 euro dan over twee maanden 110 euro. We denken ook in 'wat-als'-termen over wat had kunnen gebeuren. Daarom vinden we het bijvoorbeeld lastig als we een korting mislopen.

“De angst om verlies te lijden is twee keer groter dan de hoop op winst.”
Jaap van Ginneken, financieel psycholoog

Verliesaversie

Ons brein beïnvloedt ons gedrag op zo'n manier dat we soms zelfs geld laten liggen. Zo zouden Nederlanders lang niet alle aftrekposten en toeslagen benutten waar ze wel recht op hebben. De angst om verlies te lijden is namelijk groter dan de hoop op winst. "Die angst is zelfs twee keer zo sterk", zegt Van Ginniken. "Dit principe speelt bij veel financiële beslissingen een rol."

Het Nibud koppelt deze 'verliesaversie' aan het feit dat mensen niet houden van verandering, omdat dat kosten en onzekerheid met zich meebrengt. Verandering is eng, want we zijn bang om de verkeerde keuzes te maken.

Zekerheid

Bij financiële beslissingen kiezen we daarom meestal voor zekerheid. Bij de keuze tussen het zeker winnen van 90 euro en een kans van 90 procent op 120 euro, kiest de meerderheid voor de eerste optie. In het geval van verlies geldt dat ook, maar "mensen zullen meer actie ondernemen om verlies te voorkomen", zegt het Nibud.

In de formulering maakt het daarom uit of je stelt dat iets winst of verlies is, in vaktermen wordt dat framing genoemd. Het maakt uit hoe iets wordt gebracht, ook al is de boodschap gelijk. We kopen liever een zak chips die voor 65 procent vetvrij is, dan een zak met 35 procent vet.

Kredietcrisis

Sinds de kredietcrisis is er meer aandacht gekomen voor de psychologie van geldzaken. "Er wordt steeds meer onderzoek naar gedaan", zegt Van Ginneken. "Tot nu toe profiteert het grote publiek daar alleen weinig van." Het zijn vooral bedrijven, zoals reclamebureaus en beursadviseurs, die er hun voordeel mee doen.

Van Ginneken zou graag zien dat de overheid en de Belastingdienst meer doen met de psyche achter geld. "Ze kloppen zichzelf op de borst dat aangifte doen makkelijker is, maar eigenlijk is het nog steeds onnodig ingewikkeld", zegt hij.

Gemiddeld genomen zijn mensen simpelweg "cijfermatig analfabetisch" zegt de psycholoog. "Belasting is complex en vergt precisiewerk. Aangifte zorgt er in veel gevallen bovendien voor dat we psychologisch verlies lijden. En dat leidt tot aversie en uitstelgedrag."

Woud

De Belastingdienst zou de communicatie meer persoonlijk en minder ingewikkeld kunnen maken en meer kunnen sturen op gewenst gedrag. "Er geldt nu een intimiderend woud van uitzonderingen. Door keuzeopties en regels te vereenvoudigen, kun je ongewenst gedrag ontmoedigen", aldus Van Ginneken.

Dat werkt ongeveer zo: wie in de kantine de patat en kroketten in de voorste bakken legt en de salade als laatste aanbiedt, stimuleert ongezond eten. "Dat moet je dus omdraaien. In overheidstermen heet dat een 'nudge', ofwel een duwtje in de goede richting."

Hoewel sommigen het overheidsbemoeienis noemen, kan met subtiele aanwijzingen een gedragsverandering teweeggebracht worden. Zo wordt er in de Verenigde Staten gestuurd op sparen voor het pensioen door een standaard spaaroptie aan te bieden.

Vlaktaks

Hoe dat er precies in de praktijk moet uitzien, bijvoorbeeld in het geval van de belastingaangifte, vergt verder onderzoek en verdieping. Uiteindelijk zou het kunnen leiden tot een meer behapbaar en overzichtelijk geheel. "Een voor iedereen gelijke vlaktaks kan ook altijd nog", zegt Van Ginniken.

Het zou ons scheve geldbrein wellicht een stukje rechter kunnen trekken, maar leuker wordt belasting waarschijnlijk niet. We gaan immers niet rationeel met geld om. "Ons brein is een grote paradox vol afkeer en aantrekking van geld."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie