Panama Papers: Moeten we belastingontwijking uitbannen?

Eén van de grootste datalekken ooit zet een schijnwerper op de plekken die juist worden opgezocht vanwege de duisternis. Moeten belastingparadijzen voorgoed verdwijnen?

Een geraffineerd, wereldwijd systeem om vermogen zo min mogelijk of zelfs helemaal niet te laten belasten. Velen vermoedden het bestaan ervan al, maar dit bewijzen is lastig. Belastingontwijking kenmerkt zich door anonimiteit en niet te traceren geldstromen.

Dat lijkt nu voorbij. Sinds zondag weten we dat er ruim elf miljoen documenten van juridisch dienstverlener Mossack Fonseca in Panama in handen zijn gekomen van 376 journalisten die bij meer dan honderd mediaorganisaties wereldwijd werken. Trouw en Het Financieele Dagblad (FD) zijn de Nederlandse deelnemers in dit internationale, journalistieke onderzoek.

Sindsdien publiceren zij dagelijks nieuwe, confronterende verhalen over mensen en bedrijven die voorkomen op wat de 'Panama Papers' is gaan heten. Van acteur Jackie Chan en voetballer Lionel Messi tot FIFA-preses Gianni Infantino en de Britse premier David Cameron. Zij worden allemaal in verband gebracht met Mossack Fonseca.

Illegaal?

Dat is in principe niet illegaal. Sommige mensen zoeken met een goede reden de anonimiteit op, bijvoorbeeld om de privacy te waarborgen. Belastingontwijking mag, zolang je het maar opgeeft aan de Belastingdienst. Maar door het gebrekkige toezicht zijn belastingparadijzen ook geschikt voor belastingontduiking, het omzeilen van sancties en witwaspraktijken.

Die twee werelden liggen dicht bij elkaar. "Het verschil tussen belastingontwijking en belastingontduiking is de dikte van een gevangenismuur", zei Denis Healy, de Britse minister van Financiën in de jaren zeventig, ooit. 

Er rollen inmiddels koppen. De IJslandse premier Sigmundur David Gunnlaugsson trad dinsdag af, omdat zijn naam opdook in de Panama Papers. Hij had, zo bleek, via zijn vrouw geld zitten in drie IJslandse banken. 

Tijdens de financiële crisis in oktober 2008 moesten die banken worden gered met staatssteun. Aangezien Gunnlaugsson destijds onderhandelde over de voorwaarden en tegelijkertijd zelf een van de schuldeisers was, had hij er dus persoonlijk belang bij om een zo goed mogelijke afspraak te maken. Hij had zijn belang al die tijd verzwegen.

Donderdag trad Bert Meerstadt vervroegd terug als commissaris bij ABN Amro nadat het FD onthulde dat hij aandeelhouder was van een bedrijf op de Maagdeneilanden.

Ook zijn toezichtsfunctie bij drankenfabrikant Lucas Bols legt hij om dezelfde reden neer. Meerstadt, ook oud-topman van de Nederlandse Spoorwegen, zegt dat zijn aftreden niets met het FD-artikel te maken heeft. Hij wil met zijn actie voorkomen dat de bedrijven nadelige effecten ondervinden.

“Het is steeds bekender geworden en de woede neemt toe”
Jesse Klaver, GroenLinks

Publieke voorzieningen

"We betalen belasting voor dingen die we allemaal belangrijk vinden. Ziekenhuizen, wegen, scholen. Kortom: publieke voorzieningen", zegt GroenLinks-leider Jesse Klaver.

"Op die zaken is steeds meer bezuinigd terwijl de belasting steeds verder omhoog is gegaan. Als mensen daar niet aan meebetalen maar wel van profiteren, liften zij gratis mee. Freeriders gedrag." De GroenLinks-leider houdt zich sinds 2011 in de Tweede Kamer bezig met belastingontwijking, een onderwerp waarbij mensen hem toen nog op verjaardagen raar aankeken als hij erover begon. "Het is steeds bekender geworden en de woede neemt toe", zegt Klaver nu.

Dat het allemaal mag, is juist het probleem, vindt hij. "Mijn voornaamste kritiek is dat overheden, en de Nederlandse voorop, dit mogelijk maken. Daar moeten zij mee stoppen." 

Rol Nederland

Nederland speelt namelijk ook een rol. Ons land kent een groot aantal brievenbusfirma's, bedrijven die hier enkel op papier gevestigd zijn. Die worden door trustkantoren beheerd, zodat buitenlandse bedrijven zelf vrijwel niets hoeven doen. Een fiscaal aantrekkelijke constructie die ook door veel buitenlandse bedrijven is ontdekt. Trustkantoren houden zich bezig met het beheren van bedrijven door bijvoorbeeld op te treden als bestuurder.

"We moeten een einde maken aan Nederland als tussenstation voor multinationale bedrijven die hier met behulp van brievenbusfirma’s veel geld doorsluizen via ongure structuren", zegt Indra Römgens. Zij werkt als belastingonderzoeker bij SOMO, een non-profit organisatie die zich richt op duurzame ontwikkeling.

Römgens wil dat de wet in Nederland zo wordt aangepast dat trustkantoren hier niets meer te zoeken hebben. "Wat is eigenlijk nog het nut van de trustsector? Ik zie het niet."

Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) uitte onlangs flinke kritiek op de sector. Drie van de vijf trustkantoren vertonen volgens DNB "ernstige tekortkomingen", de andere twee "tekortkomingen". 

Aanpakken

Ook Klaver ziet weinig voordelen in de trustsector zoals we die vandaag kennen. "De brievenbusfirma's zijn lege bedrijven met als enig doel belasting te ontwijken. Daar verdienen we niets aan. Ja, misschien een paar accountants en wat advocaten wel, maar daar word je als maatschappij niet beter van."

Tijd voor Nederland om actie te ondernemen, vindt Klaver. Maar hij weet ook dat alleen de aanpak in Nederland onvoldoende is. "Je zal ook internationaal moeten samenwerking. Stapje voor stapje. Je moet ergens beginnen, wat mij betreft in Nederland."

SOMO pleit voor beide routes. Want, zo zegt Römgens, het is makkelijk te zeggen dat alleen een nationale aanpak niet werkt. "Op die manier bereik je nooit iets."

"Zorg dat de uiteindelijke eigenaar van een bedrijf bekend is en zorg dat die informatie openbaar is zodat je alle geldstromen gemakkelijk kunt volgen. Met die werkwijze heb ik minder problemen met de trustsector."

Ook Klaver pleit voor openheid. "Als je alles inzichtelijk maakt, zullen vage regimes hun geld er niet meer willen wegzetten. Het idee van belastingparadijzen is namelijk duisternis, ik wil er een lamp op zetten." 

“DNB stelt hoge eisen aan de sector en heeft ook forse kritiek”
André Nagelmaker

Duisternis

Maar met die duisternis valt het in Nederland wel mee, zegt André Nagelmaker van Holland Quaestor, de brancheorganisatie van de trustsector in Nederland. De organisatie vertegenwoordigt 43 van de 150 trustkantoren in Nederland die bij elkaar 24.000 bedrijven beheren.

"De trustsector in Nederland heeft te maken met strikte regelgeving. Je moet niet alleen voldoen aan de strenge eisen van DNB, maar als je bij ons bent aangesloten ook aan ons eigen keurmerk", zegt Nagelmaker. 

Bovendien zijn de eigenaren van de brievenbusmaatschappijen op dit moment bij de Belastingdienst opvraagbaar en meestal bekend. EU-landen moeten binnenkort registers bijhouden waarin uiteindelijk belanghebbenden (ultimate beneficial owners, of ubo's) van alle vennootschappen, waaronder trusts, moeten worden vastgelegd.

Nagelmaker: "DNB stelt hoge eisen aan de sector en heeft ook forse kritiek. Prima, dat trekken we ons ook aan, maar internationaal staan we op eenzame hoogte. Zie het als een sporter die iedere keer net even ietsje zwaarder traint. De coach legt de lat steeds een stukje hoger en roept dat je er nog niet bent, maar ondertussen boek je echt vooruitgang."

Wiebes: pas conclusies trekken als alles is onderzocht

Kabinet

Vooralsnog houdt het kabinet zich op de vlakte. Er is ook niet meer informatie voorhanden dan de gepubliceerde artikelen. Wel was er na de onthulling van de Panama Papers volgens staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën) "een kleine juichkreet" op de vloer van de Belastingdienst te horen. Met deze informatie kan de fiscus wel wat, zei de bewindsman. 

Hij kondigde aan dat er een speciaal team van de Belastingdienst op wordt gezet om eventuele gemiste inkomsten te innen. De Tweede Kamer stuurt aan op een hoorzitting, daarna zal naar alle waarschijnlijkheid een debat volgen.

Voor GroenLinks-leider Klaver staat al vast wat er moet gebeuren. "Het kabinet zegt steeds: er is niets mis met Nederland, we zijn geen belastingparadijs. Ons vestigingsbeleid moet goed blijven en we moeten alleen internationaal actie ondernemen. Dat is totale onzin!"

Nederland moet wat hem betreft harder optreden tegen belastingparadijzen. "We laten nu over ons heen lopen. Het moet in Nederland moeilijker worden om een brievenbusfirma op te zetten."

Er worden internationaal stappen gezet, maar dat gaat Klaver nog te langzaam. "Als je de politieke wil hebt, kun je belastingontwijking binnen twee jaar uitroeien."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie