Wie durft zijn vingers te branden aan de pensioenproblemen?

Tegenvallende beurzen en een lastig beleid van de Europese Centrale Bank (ECB). Pensioenfondsen worstelen om nog ergens een greintje rendement te behalen en moeten hoogstwaarschijnlijk korten. Wie durft de rekening neer te leggen?

"De vooruitzichten zien er niet goed uit. Ik zie geen licht aan het einde van de tunnel", zegt Eric Uijen, algemeen directeur van metaalfonds PME, over de lastige situatie waarin pensioenfondsen zich nu bevinden. 

De ECB heeft volgens hem met de recente renteverlaging het laatste zetje gegeven waardoor fondsen in zwaar weer zitten en de pensioenen volgend jaar mogelijk gekort moeten worden.

"In Nederland hebben we altijd gedacht dat een Japans scenario met een lange periode van lage rente ons niet zou overkomen. Maar nu hebben we wel met een lage rente te maken en niemand weet hoe lang dat zal duren", aldus Uijen.

Fondsen moeten nu genoeg geld in kas hebben om ook de toekomstige pensioenen te kunnen betalen. Deze verhouding, de dekkingsgraad, is bepalend voor of de pensioenen kunnen meestijgen met de prijzen (indexeren) of dat er zelfs gekort moet worden. 

Veel fondsen, waaronder vier van de vijf grootste van het land, kunnen op dit moment niet aan die verplichting voldoen. Voor iedere euro die zij in de toekomst moeten uitbetalen, hebben zij minder daadwerkelijk in huis. Bij het ABP, het grootste pensioenfonds van Nederland, is dat zelfs maar 82 cent, zo blijkt uit de meest recente maandcijfers van de fondsen.

Rol ECB

De ECB heeft het omvangrijke opkopprogramma onlangs nog verder uitgebreid. Er wordt nu maandelijks voor 80 miljard euro aan staatsobligaties opgekocht bij banken in de eurozone. Daardoor daalt de rente op tienjarige staatsleningen van met name Noordelijke eurolanden naar historisch lage niveaus. 

Fondsen zijn verplicht staatsobligaties aan te houden in hun beleggingsportefeuille, hoe lager het rendement, des te groter de kans op korten.

Het pensioenfonds voor werknemers in de metaal en techniek (PMT) ziet de bui al hangen. "Wij hebben nog maar één oplossing: korten", zegt PMT-voorzitter Jan Berghuis. Dat zou voor de derde keer in korte tijd zijn. Het fonds moest de pensioenen in 2013 en 2014 met in totaal 6,7 procent verlagen. Inclusief het niet indexeren, ging daardoor al een vijfde aan de koopkracht voor ouderen verloren. 

Berghuis: "Ik verwacht dat we voor 2017 zo'n 4 tot 5 procent moeten korten. Als de omstandigheden zo blijven, gaat er mogelijk in de jaren daarna zelfs nog eens zo'n 10 procent vanaf." Een harde boodschap voor gepensioneerden. De PMT-voorzitter richt daarom zijn pijlen op de politiek. "Onze instrumenten zijn uitgewerkt. De politiek is nu echt aan zet."

Berghuis wijst onder andere op het gemiddelde beleggingsrendement van 7 procent dat PMT sinds de oprichting in 1948 heeft behaald. Toch moeten pensioenfondsen hun vermogen waarderen met de veel lagere rekenrente.

Verkiezingen

Maar de politiek wil zijn handen voorlopig niet branden aan het pensioendossier. Kortingen worden op zijn vroegst in maart 2017 doorgevoerd, de maand van de Tweede Kamerverkiezingen. Wie dan ergens de rekening neerlegt, kan daarvoor door de kiezer worden afgestraft.

Het CDA richt het vizier op Frankfurt waar de ECB zetelt. "De gezondheid van de pensioenfondsen valt of staat bij het beleid van de Europese Centrale Bank", zegt Kamerlid Pieter Omtzigt. Hij vindt dat de Nederlandse regering zich in Europa hard moet maken voor de gepensioneerden.

Maar bewindspersonen hebben weinig tot geen ruimte om zich uit te spreken over de koers van de centrale bank. Volgens het EU-verdrag mag een regering of welke instelling dan ook geen invloed uitoefenen op het ECB-beleid.

Wat de CDA'er betreft, handelt de ECB buiten haar mandaat. "Het is voor de ECB expliciet verboden om direct staatsleningen op te kopen, maar dat gebeurt met het huidige programma wel bijna. De ECB koopt momenteel de helft van alle staatsleningen in de eurozone op en verstoort daarmee de markteconomie. De politiek moet zorgen dat de ECB zich aan haar opdracht houdt", aldus Omtzigt. 

Stelselwijziging

Elbert Dijkgraaf, financieel specialist voor de SGP in de Kamer en van huis uit econoom, ziet nog een probleem; er staat namelijk een stelselwijziging voor de deur. Het kabinet heeft de contouren daarvoor al uitgetekend, maar zo'n omschakeling kost geld. Volgens het Centraal Planbureau zelfs 100 miljard euro.

"Wie gaat dat betalen?", vraagt Dijkgraaf zich af. De meest logische oplossing is volgens hem dat de rekening netjes wordt verdeeld. Maar aangezien de koopkracht van huishoudens de komende jaren niet verbetert, ziet de SGP'er niet in hoe het nu verder moet.

"Het is net een onoplosbare puzzel. Misschien moeten we het stelsel heel geleidelijk veranderen over een periode van tien tot vijftien jaar. Maar ook dan kost het geld. Het is de vraag of de samenleving dat pikt", aldus Dijkgraaf.

Te vroeg

Roos Vermeij, Kamerlid voor regeringspartij PvdA, maakt zich eveneens zorgen over de pensioenen, maar om nu al iets te zeggen over wat er in 2017 moet gebeuren, vindt ze "ingewikkeld".

Ze wil daarmee wachten totdat toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) in mei op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken met een uitgebreide doorlichting van alle pensioenfondsen in Nederland komt om meer duidelijkheid te scheppen over de financiële gesteldheid. "Dan weet ik hoeveel zorgen ik me moet maken voor volgend jaar. Tot die tijd is het allemaal speculatie", aldus Vermeij.

Ze wil van staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken) weten of er binnen de wet nog ruimte is om de pijn voor gepensioneerden te verzachten. Waar Klijnsma die ruimte moet zoeken, weet ook Vermeij niet.

Klijnsma houdt zich voorlopig op de vlakte. Na een overleg met DNB viel er in een verklaring niet meer te lezen dan dat zowel de toezichthouder als het kabinet "begrip" hebben voor de moeilijke situatie.

Begroting

De hoop van de Kamer is daarom gericht op de begrotingsplannen van het kabinet voor volgend jaar. Het koopkrachtplaatje voor ouderen kan dan worden bijgepoetst door minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën). Hij gaf wat dat betreft al een schot voor de boeg.

Daarmee is het probleem van de pensioenen nog niet opgelost. De pensioenfondsen dringen er bij de politiek op aan om zo snel mogelijk tot een houdbaar stelsel te komen dat beter past bij deze tijd, waarbij oude waarden zoals samen kosten en risico’s delen overeind blijven staan.

Als de pensioenen volgend jaar weer moet worden verlaagd, verliezen mensen het vertrouwen in hun pensioen, zegt PME-directeur Uijen. "Het risico bestaat dat dan ook de goede dingen van ons pensioenstelsel, zoals de gezamenlijkheid, overboord wordt gezet. Daar moeten we voor waken."

Een punt waar ook PvdA'er Vermeij voor waarschuwt: "Door lage rente denken mensen misschien: we zetten het huidige stelsel maar helemaal bij het grofvuil. Dat lijkt me onverstandig."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie