Peulvruchten, noten, paddenstoelen: is dit de nieuwe Schijf van Vijf?

Op 22 maart presenteert het Voedingscentrum de nieuwe Schijf van Vijf. Kritiek op de huidige versie is dat het te veel de Nederlandse eetcultuur zou weerspiegelen in plaats van de gezondste keuze. Gaat in de nieuwe Schijf van Vijf het roer om?

In 1953 kwam in Nederlandse huishoudens een groen papieren boekje te liggen, verspreid door het Voorlichtingsbureau voor den Voeding (nu het Voedingscentrum). Het doel: Nederlanders helpen gezond te eten. In het boekje stond de Schijf van Vijf, een diagram met over vijf vakken verdeelde voedingsmiddelen, geïnspireerd op het Amerikaanse The wheel of good eating.

Zestig jaar later staat de Schijf van Vijf voor de grootste verandering ooit. Het Voedingscentrum wil nog niet zeggen wat er precies verandert; ook andere vragen over de wijzer worden niet beantwoord.

Duidelijk is dat de nieuwe Schijf van Vijf gefundeerd is op de nieuwe Richtlijnen Gezonde Voeding van de Gezondheidsraad, die in november 2015 werden gepresenteerd. Deze richtlijnen zijn mede opgesteld door Jaap Seidell, hoogleraar Voeding en Gezondheid aan de Vrije Universiteit (Amsterdam).

"Ik vermoed dat er in de nieuwe Schijf van Vijf een plek voor noten komt en peulvruchten een prominentere plek krijgen. Die twee voedingsmiddelen worden in de nieuwe Gezondheidsraad-richtlijnen ook aangeraden", zegt Seidell. De wezenlijke verandering in de nieuwe Schijf zit hem echter in de achterliggende boodschap.

Seidell: "Het Voedingscentrum zal het idee van één waarheid over voeding vermoedelijk loslaten, en erkennen dat er verschillende gezonde voedingspatronen mogelijk zijn. Het probleem met de huidige Schijf van Vijf is dat het de suggestie wekt dat het per definitie ongezond is als je bijvoorbeeld geen dierlijke producten eet of geen granen."

“Het lijkt nu bijvoorbeeld alsof het gezond is om een heleboel brood en aardappelen te eten”
Jaap Seidell

Meer nuance

Het Voedingscentrum zegt met de nieuwe Schijf van Vijf "zowel hoog- als laagopgeleiden en mensen met uiteenlopende etnische afkomst en persoonlijke eetgewoonten" aan te willen spreken. De wijzer wordt soms verkeerd begrepen: de afbeeldingen van producten in de vakken (zoals het lapje vlees en het pakje melk) wekken de indruk dat het een must is om al deze producten te eten. De opvolger moet persoonlijkere keuzes mogelijk maken.

Om dat te bewerkstelligen wordt de indeling op basis van voedingsstoffen mogelijk losgelaten. In de huidige Schijf van Vijf zijn de vakken grofweg ingedeeld op basis van eiwitten (gevisualiseerd in melk, vlees en vleesvervangers); koolhydraten (brood, pasta, rijst, aardappels en peulvruchten); vetten (olie en margarine); vitamines en mineralen (groenten en fruit) en vocht (water en andere dranken).

De Gezondheidsraad heeft voedingsstoffen als uitgangspunt reeds verlaten. In haar richtlijnen is leidend geworden wat (on)gezonde voedingsmiddelen en -patronen zijn. Als die insteek in de nieuwe Schijf van Vijf wordt overgenomen, ontstaat er ruimte voor nuances. Nuances, die in de huidige variant verloren gaan.

Seidell: "Het lijkt nu bijvoorbeeld alsof het gezond is om een heleboel brood en aardappelen te eten. Terwijl het belangrijker is om góede koolhydraten te eten dan véél koolhydraten. Ook de kleine rol van vet in de huidige Schijf van Vijf is achterhaald; we moeten juist meer goede vetten eten."

Kritiek

Als het Voedingscentrum dergelijke nuances inderdaad doorvoert, geeft het gehoor aan kritische geluiden. Een bekend verwijt is dat de semi-overheidsinstelling de Schijf van Vijf afstemt op 'Hollandse pot', met een prominente plek voor aardappelen, brood, margarine en melk. "Er zijn duidelijk gezondere alternatieven, zoals peulvruchten, noten, paddenstoelen, olijfolie en avocado's", zegt de Vlaamse arts en schrijver Kris Verburgh.

Verburgh is een bekend criticaster van de Schijf van Vijf en haar Vlaamse evenknie, de Voedingsdriehoek. De Belg bedacht een alternatief en schreef daar een bestseller over: De Voedselzandloper.

"De huidige Schijf van Vijf is gebaseerd op voedingsmiddelen die Nederlanders kennen, gemakkelijk te bereiden zijn en dankzij subsidies goedkoop zijn", zegt Verburgh. "Maar het zou puur moeten gaan over de gezondheid. Mensen verdienen te weten dat het gezonder kan dan de Schijf van Vijf, zeker mensen met diabetes type 2 of hart- en vaatproblemen."

Hoogleraar Seidell zegt dat het onvermijdelijk is dat de Schijf van Vijf de Nederlandse eetgewoontes weerspiegelt. "Voedingsadviezen die totaal niet aansluiten op wat mensen kennen slaan de plank mis. Je moet uitgaan van wat mensen gewend zijn, en dit bijsturen richting gezondere keuzes."

Seidell is het wel met zijn Vlaamse collega eens dat de grote rol van traditionele voedingsmiddelen aan herziening toe is. Nederland is namelijk veranderd. "We zijn steeds bewuster bezig met voeding. Daarnaast is er sprake van meer invloeden van buitenlandse keukens. Voedingsrichtlijnen moeten in die ontwikkelingen meegaan."

Verburgh vult aan: "De bevolking is steeds bewuster van wat voeding met het lichaam kan doen. Ze onderzoeken hoe ze door gezond te eten op lange termijn vrij van ziektes en aandoeningen kunnen blijven en ontdekken daarmee nieuwe producten."

“Melk is een vrij neutraal product: drie glazen melk per dag is niet ongezond maar ook niet noodzakelijk”
Jaap Seidell

Aanrader noch afrader

Een interessante vraag is of de rol van melk in de nieuwe Schijf van Vijf hetzelfde blijft. Het Voedingscentrum raadt nu voor de meeste mensen drie glazen per dag aan - meer dan de meeste landen. Volgens de FAO, de voedselorganisatie van de Verenigde Naties, is melk een aanrader noch afrader. Nationale richtlijnen van landen zijn "gebaseerd op lokale verkrijgbaarheid, kosten, status, consumptiepatronen en gewoontes".

Seidell: "Melk is een vrij neutraal product: drie glazen melk per dag is niet ongezond maar ook niet noodzakelijk. In de nieuwe richtlijnen van de Gezondheidsraad hebben we het daarom over drie porties zuivel per dag. En: liever minimaal bewerkte zuivel beter dan gezoete toetjes en melkdrankjes."

Schijf van Vijf

Schijf van Vijf 2004. Op 22 maart presenteert het Voedingscentrum de nieuwe Schijf van Vijf. Kritiek op de huidige versie is dat het te veel de Nederlandse eetcultuur zou weerspiegelen in plaats van de gezondste keuze. Gaat in de nieuwe Schijf van Vijf het roer om? © NU.nl/Voedingscentrum
Schijf van Vijf 1991. Het Voedingscentrum zegt met de nieuwe Schijf van Vijf "zowel hoog- als laagopgeleiden en mensen met uiteenlopende etnische afkomst en persoonlijke eetgewoonten" aan te willen spreken. De wijzer wordt soms verkeerd begrepen: de afbeeldingen van producten in de vakken (zoals het lapje vlees en het pakje melk) wekken de indruk dat het een must is om al deze producten te eten. De opvolger moet persoonlijkere keuzes mogelijk maken. © NU.nl/Voedingscentrum
Schijf van Vijf 1981. Als het Voedingscentrum dergelijke nuances inderdaad doorvoert, geeft het gehoor aan kritische geluiden. Een bekend verwijt is dat de semi-overheidsinstelling de Schijf van Vijf afstemt op 'Hollandse pot', met een prominente plek voor aardappelen, brood, margarine en melk. "Er zijn duidelijk gezondere alternatieven, zoals peulvruchten, noten, paddenstoelen, olijfolie en avocado's", zegt de Vlaamse arts en schrijver Kris Verburgh. © NU.nl/Voedingscentrum
Schijf van Vijf jaren '70. Hoogleraar Seidell zegt dat het onvermijdelijk is dat de Schijf van Vijf de Nederlandse eetgewoontes weerspiegelt. "Voedingsadviezen die totaal niet aansluiten op wat mensen kennen slaan de plank mis. Je moet uitgaan van wat mensen gewend zijn, en dit bijsturen richting gezondere keuzes." © NU.nl/Voedingscentrum
Schijf van Vijf 1953. Wanneer de Schijf van Vijf dinsdag wordt vernieuwd, is dit pas de vierde keer sinds 1953. De wijzer ging overigens lang door het leven als Maaltijdschijf (vanaf 1981) en Voedingswijzer (vanaf 1991). In 2004 kwam de oorspronkelijke naam weer terug en werd de Schijf van Vijf tevens voor het laatst geüpdatet. © NU.nl/Voedingscentrum

Deel deze foto via:

Terug naar slideshow

Metamorfose

Wanneer de Schijf van Vijf dinsdag wordt vernieuwd, is dit pas de vierde keer sinds 1953. De wijzer ging overigens lang door het leven als Maaltijdschijf (vanaf 1981) en Voedingswijzer (vanaf 1991). In 2004 kwam de oorspronkelijke naam weer terug en werd de Schijf van Vijf tevens voor het laatst geüpdatet.

Volgens Verburgh zouden eetrichtlijnen vaker moeten worden bijgewerkt. De voedingsindustrie heeft volgens hem te veel macht: die lobbyen stevig om de zaken bij het oude te houden. Ook Jaap Seidell vindt dat de Schijf van Vijf te lang niet is bijgewerkt. "De wetenschap komt continu met nieuwe kennis over voeding. Maar het is een dilemma: als je telkens veranderingen doorvoert, raken mensen de kluts kwijt."

Verburgh heeft goede hoop voor de nieuwe Schijf van Vijf. "De nieuwe richtlijnen van de Gezondheidsraad waren een grote stap in de juiste richting. Ik hoop dat het Voedingscentrum deze aanbevelingen zo veel mogelijk overneemt."

Het blijft een uitdaging om de vele moderne visies op voeding te verenigen in één nationale voedingswijzer. Zo staan veganisten en mensen die het paleodieet volgen ver af van de gemiddelde eter. Seidell gelooft dat ook alternatieve eters zich in de nieuwe Schijf van Vijf kunnen vinden. "Al zullen de extreme diëten er altijd buiten blijven vallen."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie