Potvissen stranden omdat ze de verkeerde afslag nemen

Het gebeurt niet vaak dat binnen een week zes potvissen aanspoelen op de Nederlandse stranden. Potviskenner Guido Keijl legt uit hoe een gestrande potvis vergelijkbaar is met op je arm slapen, hoe gevaarlijk een ontploffend dier is en dat ze misschien wel gehoorschade hebben.

Voor de toevallige voorbijganger zal het een uniek schouwspel zijn geweest. Op dinsdag 12 januari spoelden vijf potvissen aan op de Texelse kust. Een dag later werden de dieren dood verklaard. En een dag later werd wederom een dode potvis aangetroffen op het waddeneiland.

"Zes potvissen in een week tijd. Dat is voor Nederland vrij bijzonder", stelt potvisexpert Guido Keijl van Naturalis vast. Hij houdt onder meer de website Walvisstrandingen.nl bij, waar meldingen van dergelijke strandingen worden doorgegeven.

Keijl verwijst naar een melding uit 1577, toen zes tot negen potvissen in de problemen raakten. Ook in 1762 zouden zeven tot acht dieren gestrand zijn. En uit de jaren negentig stammen ook nog wat meldingen van meerdere gestrande potvissen. Zes potvissen binnen een week is dus geen unicum, maar wel een zeldzaam fenomeen.

Links of rechts

"Potvissen leven in groepen. In het voorjaar trekken de mannetjes naar het noorden. In het late najaar, van november tot februari, gaan ze weer terug naar het zuiden. Daar zijn de vrouwtjes achtergebleven."

Boven Groot-Brittannië hebben ze twee keuzes. Ze kunnen via de Noordelijke Atlantische Oceaan, waar voldoende ruimte is om te zwemmen. En soms gaan ze per ongeluk via de Noordzee.

"Potvissen oriënteren zich met sonar. Met klikgeluidjes en de echo’s die zij daarvan terugkrijgen, krijgen zij een beeld van hun omgeving", legt Keijl uit. "Maar van de glooiende kust van onder meer de Waddeneilanden komen die echo’s niet terug, en raken de potvissen langzaam in de problemen."

Volgens Keijl vinden potvisstrandingen vaak plaats in cycli van tientallen jaren. "Daar zijn veel theorieën over. Het kan te maken hebben met zonnevlekken, of de temperatuur van het water, of het aardmagnetisch veld. Of alles heeft met elkaar te maken. Het is momenteel te complex om er iets eenduidigs over te zeggen."

'Op je arm slapen'

Een gestrande potvis terugduwen naar zee heeft volgens de potvisexpert zelden nut. "Het is natuurlijk best een lullig gezicht. Als een bruinvis aanspoelt, heb je het over een dier van 20 kilo. Die kun je oppakken en oplappen. Maar een potvis weegt 50 ton."

"Je kent vast wel het gevoel als je de hele nacht op je arm hebt geslapen. Het gewicht van een potvis wordt normaal gesproken door het water gedragen, maar op het strand breekt het spierweefsel af door de enorme druk. Na een paar uur is een potvis al te verzwakt om te overleven. Terugduwen heeft dan eigenlijk geen zin meer."

Zo’n gigantisch gestrand dier van 50 ton levert vaak ook een logistiek probleem op. Veel mensen willen een kijkje nemen op het strand. Reddingsdiensten moeten hun werk verrichten onder het toeziend oog van talloze toeschouwers en camera’s van televisiezenders.

Gevaarlijk

Dat ramptoerisme is niet geheel zonder gevaar. "Een dode potvis gaat rotten. Die gassen bouwen zich op en moeten naar buiten. Als een potvis ontploft, vliegen de stukken spek je om de oren. En dat zijn geen stukjes van 2 bij 2 centimeter. Er zijn genoeg beelden van ontploffingen bekend. Dat gaat er hard aan toe."

Maar naast de reddingsdiensten en toeschouwers zijn onderzoekers vaak ook snel ter plaatse. Voor de onderzoekers is zo'n melding van een gestrande potvis goed én slecht nieuws. "Het is natuurlijk enorm interessant hoe zo’n reusachtig dier er van binnen uitziet. Die kans krijg je niet zo vaak. En je wilt dat doen voordat een potvis helemaal rot is."

Video: Dode potvis explodeert

Video: Dode potvis explodeert

Gehoorschade

Een van de zaken die onderzoekers nader willen bekijken, is mogelijke gehoorschade bij potvissen. "Er is enorm veel lawaai in de zee, onder meer door het heien van palen voor windmolens. Onderzoekers willen de gehoororganen van potvissen onderzoeken of ze daardoor gehoorschade oplopen. Die organen moeten echter binnen enkele uren na overlijden worden verwijderd."

Maar er is ook zeker stress bij de onderzoekers. "Ineens stranden zes potvissen. Het is enorm veel werk om zo’n dier te ontleden. Het is koud, het regent. De dieren kunnen ontploffen. En sommige organen en parasieten moeten direct worden verwijderd. Dat is erg zwaar werk."

De gestrande exemplaren zijn dus een vloek en een zegen voor de wetenschappers. "Voor de dieren is het natuurlijk ontzettend zielig, maar dat is nu eenmaal de natuur." En voor de onderzoekers is het enorm nuttig en hard werken.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie