Buitenland in 2016: Syrië, Rusland, vluchtelingen en verkiezingen VS

De oorlog in Syrië, de strijd tegen Islamitische Staat en andere terreurgroepen en de vluchtelingencrisis domineerden in 2015 het internationale nieuws. 

Die kwesties zullen komend jaar opnieuw in de schijnwerpers staan. Een ander belangrijk thema is de strijd om het Amerikaanse presidentschap. Wie wordt de opvolger van Barack Obama?

1. Syrië: Onderhandelingen vooralsnog bijzaak

De Verenigde Naties hebben de Syrische regering van president Bashar al-Assad en alle belangrijke oppositiegroepen opgeroepen op 25 januari in het Zwitserse Genève bijeen te komen. Kan op de bijeenkomst de basis worden gelegd voor verdere vredesonderhandelingen na bijna vijf jaar burgeroorlog?

“In de huidige situatie zijn de onderhandelingen over Syrië thans bijzaak”
Heinrich Matthee, UvA

Heinrich Matthee van de Universiteit van Amsterdam (UvA), gespecialiseerd in onderzoek naar politieke risico's voor bedrijven in het Midden-Oosten, heeft geen hoge verwachtingen van het overleg in Zwitserland. "In de huidige situatie zijn de onderhandelingen thans bijzaak, omdat de machtsverhoudingen in Syrië op de grond onduidelijk zijn en nog steeds veranderen", legt Matthee uit. "Pas als de machtsbalans duidelijker is afgebakend, zou een dialoog kunnen bijdragen tot minder conflict, maar ook dan blijft het lastig. Er zijn zoveel partijen actief en die hebben allemaal hun eigen belangen."

Matthee doelt onder meer op de Koerden. Die hadden eerder een ondergeschikte positie in Syrië, maar door de burgeroorlog hebben ze de mogelijkheid gekregen een soort ministaat te vestigen. "En dan moet je ook de coalitie van minderheden die Assad steunt, betrekken bij het vredesoverleg. Ook met de soennitische groepen moet worden gesproken. Buiten Islamitische Staat heb je nog twintig tot dertig soennitische facties." 

2. Islamitische Staat krimpt, maar nog niet verslagen

Militair gezien was 2015 geen succes voor Islamitische Staat (IS). De soennitische terreurgroep heeft in haar zelfverklaarde kalifaat in delen van Irak en Syrië fors terrein moeten prijsgeven. Volgens de militaire denktank Jane's is het kalifaat tussen 1 januari en 14 december 14 procent (12.800 vierkante kilometer) van zijn grondgebied kwijtgeraakt. Daaronder zijn de Iraakse steden Tikrit en Ramadi.

Na de inname van Ramadi door het Iraakse leger afgelopen week waarschuwden de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry en senator John McCain dat de strijd tegen IS nog lang niet is gestreden. "De zwarte vlag van IS wappert nog steeds boven Mosul, Raqqa en andere delen van Irak en Syrië", waarschuwde McCain. Ook wees hij op het gevaar van aanslagen de komende tijd door leden van IS en sympathisanten van de terreurgroep in met name de VS en Europa.

3. Hoe zal Rusland zich manifesteren

“Door zich op deze wijze te manifesteren probeert Poetin de kwetsbaarheid van zijn land te verhullen”
Henk Kern, Ruslanddeskundige

Rusland eiste afgelopen jaar een belangrijke rol op in de burgeroorlog in Syrië door de militaire steun aan het regime van Assad fors op te voeren. Volgens Ruslanddeskundige Henk Kern, als historicus verbonden aan de Universiteit Leiden, wil president Vladimir Poetin met de bemoeienis in Syrië laten zien dat Rusland nog altijd een land is waarmee niet te spotten valt.
 
"Door zich op deze wijze te manifesteren probeert Poetin de kwetsbaarheid van zijn land te verhullen", zegt Kern. "Rusland is niet meer de wereldmacht die het ooit was. Op economisch gebied gaat het bijvoorbeeld niet goed, zeker niet nu de prijzen voor gas en olie, waarvan Rusland een belangrijke exporteur is, zo laag zijn."

Kern vindt het moeilijk te voorspellen op welke wijze Rusland zich volgend jaar op het internationale toneel zal manifesteren. "En dat is vooral omdat Poetin geen strategisch beleid voor de lange termijn heeft. Hij voert een ad-hoc beleid, waarbij hij reageert op incidenten in de wereld."

Kern kan zich voorstellen dat Moskou een constructieve rol gaat spelen in het vredesproces voor Syrië. "Poetin zal ook wel beseffen dat de situatie daar nu uitzichtloos is en dat er wat moet gebeuren. Bovendien is het goed voor het prestige van Rusland als het vredesproces in Syrië straks resultaat heeft. Poetin kan dan zeggen dat dit mede aan Moskou is te danken."

Eind november liepen de spanningen tussen Poetin en zijn Turkse ambtgenoot Recep Tayyip Erdogan hoog op, nadat de Turken boven hun grens met Syrië een Russisch gevechtsvliegtuig uit de lucht hadden geschoten. Kern denkt dat dit incident komend jaar nog een staartje krijgt. 

"Ik verwacht geen grootschalig conflict tussen Rusland en de NAVO", zegt de Leidse historicus. "Maar het zou met niets verbazen dat een Turks vliegtuig dat zich te ver in Syrië waagt, door een Russische luchtdoelraket wordt neergehaald."

4. Vluchtelingenproblematiek nog lang niet voorbij

Kort voor de jaarwisseling meldden de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) en de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR dat in 2015 ruim 1 miljoen vluchtelingen Europa zijn binnengekomen. Moet de Europese Unie voor volgend jaar opnieuw rekening houden met een vluchtelingenstroom van die omvang? 

Stichting Vluchteling, een noodhulporganisatie die zich wereldwijd inzet voor hulp aan vluchtelingen en ontheemden (vluchtelingen binnen de eigen landsgrenzen) denkt van wel. "De opvang in de buurlanden van Syrië, zoals Libanon en Turkije staat namelijk zwaar onder druk", laat een woordvoerder van Stichting Vluchteling weten. Er is een tekort aan van alles. Het voedsel is op rantsoen, medische zorg is ontoereikend, veel kinderen kunnen niet naar school. In die uitzichtloze positie, met oorlogen die voortduren, zullen vluchtelingen op zoek blijven gaan naar plekken waar meer perspectief is."

Stichting Vluchteling vindt het een goede zaak dat Turkije Europese steun krijgt voor het verbeteren van de opvang van de ruim twee miljoen Syrische vluchtelingen in het land. "Maar die  3 miljard euro aan steun is geen tovermiddel. Het overgrote deel van de Syrische vluchtelingen in Turkije woont niet in kampen, maar in steden", aldus de zegsman.  

"Ze overnachten in leegstaande gebouwen, onder viaducten of in kleine kamertjes met een torenhoge huur. Ze hebben amper toegang tot medische hulp of onderwijs."

5. Hillary Clinton al met één been in Witte Huis?

In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van november 2016 is de miljardair Trump tot dusver de opvallendste kandidaat gebleken. De Republikein maakte veel los met zijn oproep tot een inreisverbod voor moslims en allerlei andere omstreden uitspraken.

“Dit jaar zou wel eens het jaar van Hillary Clinton kunnen worden”
Willem Post, Amerikadeskundige

Trump piekt al maandenlang in de peilingen, maar toch verwacht Amerikakenner Willem Post niet dat de eigenzinnige miljardair de volgende president van de Verenigde Staten wordt. "De peilingen zijn in dit stadium van de campagne voor de presidentsverkiezingen niet zo betrouwbaar", zegt Post. "Veel mensen weten nog niet op wie ze gaan stemmen. Je hebt circa dertig procent zwevende kiezers."

Post zal niet verbaasd opkijken als Trump het straks bij de strijd in het Republikeinse kamp moet afleggen tegen senator Ted Cruz. "Net als Trump heeft Cruz opvattingen die rechtse, conservatieve kiezers aanspreken", legt Post uit. "Maar Cruz heeft politiek veel meer ervaring. Ook is hij een hele goede debater. Het is goed mogelijk dat als het er echt om gaat, rechtse Republikeinen eerder kiezen voor Cruz dan voor een entertainer als Trump."

Toch is ook Cruz voor Post niet de grootste kanshebber om Obama op te volgen. "Dit jaar zou wel eens het jaar van Hillary Clinton kunnen worden", denkt de Amerikakenner. "Bij de Democraten heeft ze geen echte concurrentie. Ik verwacht dat die ook niet van Bernie Sanders komt. Bovendien denk ik dat Clinton ook Republikeinen kan aanspreken. Op het gebied van de buitenlandse politiek staat ze een harder beleid voor dan Obama. Bovendien is de verwachting dat Obama zal gaan oproepen op Clinton te stemmen. Dat kan haar meer steun opleveren onder de zo belangrijke groep van zwarte kiezers."

6. Burundi steeds dichterbij nieuwe burgeroorlog

In Nederlandse media is het afgelopen jaar betrekkelijk weinig aandacht besteed aan de situatie in Burundi, hoewel het daar al maandenlang onrustig is. 

In Burundi is veel protest tegen het besluit van president Pierre Nkurunziza om een gooi te doen naar een ongrondwettelijke derde termijn. Honderdduizenden mensen zijn het land al ontvlucht. Honderden mensen zijn door geweld omgekomen. De regering van Nkurunziza en de Burundese oppositie zouden begin januari onder internationale bemiddeling overleggen over de crisis. 

De regering ging echter niet akkoord met de voorgestelde datum van 6 januari. De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, Zeid Raad al-Hussein, heeft de internationale gemeenschap opgeroepen in actie te komen om een burgeroorlog te voorkomen.

In de jaren negentig gingen Burundi en buurland Rwanda gebukt onder een bloedige oorlog tussen Hutu's en Tutsi's. Dit etnische conflict eiste in Burundi circa 300.000 levens. In Rwanda vielen tussen de 800.000 en 1 miljoen doden.

En verder:

Maakt China per 1 januari een einde aan de eenkindpolitiek. In de toekomst mogen alle Chinese gezinnen twee kinderen krijgen. 

Moet in 2016 blijken of er vrede komt in Jemen. In december werd een vredesoverleg in Zwitserland afgebroken en op 14 januari wordt een nieuwe poging gedaan. 

Bekijk alle vooruitblikken op 2016

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie