Spanje naar de stembus: Jonge kiezers zijn klaar met oude politiek

Jonge Spaanse kiezers hebben het gehad met de twee machtsblokken die de politiek al decennia domineren. De parlementsverkiezingen van zondag kunnen de grote doorbraak worden voor twee nieuwe partijen.

Het contrast tussen de hoofdrolspelers van deze verkiezingen kan bijna niet groter. Vergelijk bijvoorbeeld de conservatieve premier Mariano Rajoy met zijn tegenstrever Pablo Iglesias van de linkse partij Podemos. Naast de inhoudelijke verschillen valt direct het leeftijdsverschil op: Rajoy is 60, Iglesias 37. 

De conservatieve premier is gepokt en gemazeld in de Spaanse politiek. Iglesias is een populaire universitair docent politicologie met een ringbaartje en een paardenstaart, die via YouTube de actualiteit van commentaar voorziet.

"Het lijkt erop dat er een einde komt aan het bipartidismo, zoals de Spanjaarden het noemen", zegt docent Spaanse taal en cultuur Gijs Mulder van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Spanje keerde na de dood van dictator Franco in 1975 terug naar de democratie. 

"Sindsdien heeft altijd of de ene partij, óf de andere alleen geregeerd." Neigden de kiezers naar rechts, dan kreeg de conservatieve Partido Popular (PP) de macht in handen. Zwaaide het electoraat naar links, dan kreeg de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij (PSOE) het voor het zeggen. "Met coalities hebben ze totaal geen ervaring."

“Ineens gaat het tussen vier partijen in plaats van twee. Dat is wennen.”
Eric Storm

Crisis

Veel kiezers zijn hun vertrouwen in de twee grote partijen kwijtgeraakt. De diepe economische crisis en corruptieschandalen die zich tot in het centrum van de macht uitstrekten, hebben twee jonge partijen de wind in de zeilen gegeven. "Ineens gaat het tussen vier partijen in plaats van twee. Dat is wennen", zegt Spanjekenner Eric Storm van de Universiteit Leiden. 

Premier Rajoy had nog geen zin om zich aan de nieuwe situatie aan te passen. "Hij weigerde in debat te gaan met de leiders van de twee nieuwe partijen." Alleen met de socialist Pedro Sánchez voerde hij een direct debat, dat ontaardde in persoonlijke aanvallen over en weer. De krant El País riep de lijsttrekkers die niet waren uitgenodigd uit tot winnaars.

Podemos ('We kunnen') ontstond net als het Griekse Syriza uit woede over de harde bezuinigingen die vorige regeringen doorvoerden om het begrotingstekort omlaag te krijgen. Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement kreeg de partij bijna 8 procent van de stemmen. Ditmaal mag Podemos volgens de peilingen rekenen op meer dan het dubbele. Het zou zomaar kunnen dat de partij de PSOE voorbijstreeft.

Ciudadanos 

Ook rechts van het midden timmert een nieuwe partij aan de weg: Ciudadanos (Burgers). Bij de Europese verkiezingen behaalden de Ciudadanos nog maar 3 procent van de stemmen. Sindsdien zijn ze echter bezig aan een ongekende opmars onder leiding van de al even jonge Albert Rivera (36), een blonde advocaat die na een carrière in het bankwezen de overstap naar de politiek maakte. 

In tegenstelling tot de conservatieve Partido Popular spreken de Ciudadanos een jong electoraat aan. Storm noemt de partij een soort D66. "Ze zijn seculier, modern en liberaal." De partij ontstond uit verzet tegen het Catalaans nationalisme, maar heeft recent de pijlen vooral gericht op de corruptie binnen de conservatieve PP, waar de afgelopen jaren het ene na het andere lijk uit de kast viel.

Niet te mengen 

Podemos en Ciudadanos bestormen tegelijk de gevestigde orde, maar hun recepten om Spanje er bovenop te helpen zijn niet goed met elkaar te mengen. Het linkse Podemos wil bijvoorbeeld met forse investeringen in groene energie de economie aanjagen en op die manier met overheidsgeld banen creëren. Ciudadanos verwacht juist meer heil van de markt en wil de belastingen verlagen, zowel voor bedrijven als voor particulieren.

Op economisch gebied heeft premier Rajoy een belangrijke troef in handen: onder zijn regering heeft Spanje de economische crisis achter zich gelaten. Dat wil zeggen: de economie groeit eindelijk weer. Dit jaar komt de groei zelfs uit boven de 3 procent, mede dankzij de historisch lage olieprijs en het stimuleringsbeleid van de Europese Centrale Bank (ECB). 

Belangrijke sectoren als het toerisme en de auto-industrie draaien op volle toeren. Rajoy hoopt de kiezers ervan te overtuigen dat die opgaande lijn een direct gevolg is van de hervormingen die hij de afgelopen jaren heeft doorgevoerd. Zo heeft hij het makkelijker en goedkoper gemaakt voor bedrijven om werknemers te ontslaan, waardoor ze ook makkelijker nieuw personeel aannemen.

“De enige echt problematische kwestie is Catalonië.”
Eric Storm

'Waanzinnig gesaneerd' 

"Rajoy lijkt er aardig mee weg te komen", zegt Mulder. "Er is weer groei en de schrijnende verhalen zijn op de achtergrond geraakt. Maar vergeet niet dat er waanzinnig is gesaneerd. Er zijn nog altijd huisuitzettingen, de jeugdwerkeloosheid is dramatisch hoog en op cultureel gebied gebeurt er vrijwel niets meer." Er zijn meer kritische kanttekeningen te maken. Want er komen wel banen bij, maar dan gaat het voornamelijk om tijdelijke aanstellingen. Met 21 procent blijft de werkloosheid torenhoog.

Toch ging de regerende Partido Popular in de laatste peilingen met 28 procent op kop, met de andere drie partijen op enige afstand. Als de uitslag daar in de buurt ligt, zullen de conservatieven hun meerderheid verliezen. Inhoudelijk zouden de Partido Popular en de Ciudadanos in staat moeten zijn om het eens te worden over een coalitie. 

"Maar Ciudadanos heeft juist heel erg tegen de corruptie binnen de PP gestreden", zegt Mulder. Een andere mogelijkheid is een regering van de socialisten, Podemos en Ciudadanos. Of een minderheidskabinet. "Het zou mij niet verbazen als er binnen een halfjaar nieuwe verkiezingen komen", speculeert Storm.

De opmars van de twee nieuwe politieke bewegingen is indrukwekkend, maar twee factoren werken in het voordeel van de traditionele partijen. In de eerste plaats het Spaanse kiesstelsel, dat zo is ingericht dat het platteland is oververtegenwoordigd. Juist daar hebben de traditionele partijen nog veel aanhang. De tweede factor is vergrijzing. Inmiddels is 40 procent van de bevolking boven de 50. "En oude Spanjaarden blijven hun partij trouw", zegt Mulder.

Catalonië 

Over de stabiliteit van het land maken de deskundigen zich niet direct zorgen. "De enige echt problematische kwestie is Catalonië", zegt Storm. De landelijke partijen willen allemaal dat de regio rond Barcelona gewoon deel blijft uitmaken van Spanje. Toch maakt de uitslag van zondag ook verschil voor de Catalaanse kwestie. 

"Als links wint, is de kans het grootst dat er nieuwe onderhandelingen met de Catalaanse regering komen", denkt Storm. Podemos wil nog een stap verder gaan en de Catalanen laten kiezen in een referendum. "Wint rechts, dan duurt de huidige situatie voort." Een grote rol speelde de kwestie niet in de campagne, zegt Mulder. "De landelijke partijen willen zich de vingers er niet aan branden."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie