Nederland is óm, Halloween is een blijvertje

Het nepbloed stroomt dit Halloweenweekeinde door de straten. De vampiergebitten zijn niet aan te slepen en de knoflooksnoepjes, sambalzuurtjes, uitpuilende ogen en afgehakte nepvingers evenmin.

Het skelettenue bepaalt dit weekeinde het straatbeeld tijdens avondlijke optochten van kinderen, met in hun handen uitgeholde pompoenen met lichtjes. Kijk ook niet raar op als er plotseling een glazen oog drijft in het pilsje dat in een Halloweencafé is besteld.

Nederland is óm, Halloween is een blijvertje. "We hebben nog nooit zo veel pompoensoep gegeten", benadrukt de grondlegger van de pompoenenrage, Sander Sanders uit Sprang-Capelle.

In goed Rotterdams en passend in de traditie noemt uitbaatster Ellen Moret van de oudste feestwinkel van Nederland (Frans Moret, sinds 1888) het "stervensdruk" rond Halloween. "Het staat hier vol! Dit is voor ons het carnaval van het noorden. Zeker weten dat dit een blijvende traditie is."

De trend is volgens Moret dit jaar "hoe enger, hoe beter". Er worden veel rubber maskers verkocht, gekleurde lenzen, enge tandjes en "héél veel bloed". 

Bejaardenhuizen

Het feest des doods is zelfs tot in bejaardenhuizen doorgedrongen, meldt Ineke Strouken, kenner van de volkscultuur en directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (VIE) in Utrecht.

Halloween mag dan volgens strenggelovigen in onder meer Bunschoten en Werkendam een heidense en ongenode gast zijn op onze kalender, steeds meer Nederlanders omarmen de uit de Verenigde Staten overgewaaide horrorrage.

In Den Haag is bijvoorbeeld zaterdagavond een stadswandeling ('Vollug de Duìstâhnis'), die tot de "de spannendste en bloederigste stadswandelingen van de Hofstad" is gedoopt.

Polonaise

Het bedrijfsleven loopt dezer dagen maar wat graag mee in de polonaise van nieuwe gebruiken. In de kleine zeshonderd koopjeswinkels van Action bijvoorbeeld zijn enkele schappen al leeggekocht en gaat het "heel hard" met onder meer het Halloween-skullmasker en andere attributen die de goegemeente schrik moet aanjagen. 

Hoeveel we aan dit horrorcarnaval uitgeven? Action verstrekt geen cijfers. Wel meldt de keten dat sinds het begin van de Halloweenverkopen in 2013 de artikelen tot de verkooptoppers behoren.

Koepelorganisatie Detailhandel Nederland weet weliswaar tot achter de komma dat we vorig jaar 530 miljoen euro hebben besteed aan Sinterklaasaankopen, maar Halloween? "Het feest wordt steeds belangrijker in de winkels, dat wel, maar we kunnen het niet staven met cijfers. Dat doen we alleen rond Sinterklaas en Kerstmis", aldus een woordvoerster.

7 miljard dollar

In het land van oorsprong, daar waar een paar Europese gebruiken en Indiaanse tradities in de blender zijn gegooid, gaat volgens ING jaarlijks circa 7 miljard dollar (6,3 miljard euro) om in de horrorindustrie.

Ook in Nederland lijkt het feest aan populariteit te winnen, al kent ING evenmin precieze cijfers. Ondernemers spelen wel massaal in op de trend, van detailhandel (snoep, pompoenen, schmink etc.) tot horeca (horrordisco's, moorddiners) tot aan tuincentra (decoraties en schminkfeesten). 

Verder is er bijna geen stad of dorp waar geen spooktocht op de kalender staat, of het moet om traditionele kerkdorpen gaan. Zo ontstond er enkele jaren geleden commotie in Bunschoten, waar een Halloweenfeest in een lokale feestzaal werd afgelast "uit respect voor de geloofsovertuiging". Het zou een duivels feest zijn, aldus veel christelijke inwoners van Bunschoten.

“We moeten kinderen niet op jonge leeftijd met dood en horror kennis laten maken.”
Theo Meijboom

Dood en horror

In Werkendam was in 2013 eveneens beroering, nadat bleek dat de gemeente betrokken was bij een Halloweenfeest. Prompt trok het gemeentebestuur op aandrang van de SGP zijn medewerking in.
Ook twee jaar later staat fractievoorzitter Theo Meijboom van de SGP achter dat besluit. 

"We moeten kinderen niet op jonge leeftijd met dood en horror kennis laten maken", beargumenteert hij. Wel tekent hij aan geen voorstander te zijn van een verbod. "Alleen kan de gemeente nooit de organisator zijn. Ik respecteer ieders individuele vrijheid, ik zie ook wat er in de gemeenten om ons heen gebeurt."

De politicus verwijst daarnaast naar Amerikaans onderzoek, waaruit zou blijken dat de uitingen rond Halloween schadelijk zijn voor de kindergeest. "Het leidt tot angsten en slapeloosheid." Meijboom zegt niet blij te zijn met de groeiende populariteit van Halloween. "Daar schrik ik van. Elk jaar zie je het feest groeien en daar maak ik mij grote zorgen om. De heidense oorsprong wijzen wij op grond van de Bijbel af."

Allerheiligenavond

De Keltische oorsprong van Halloween staat wel vast. Halloween is een samentrekking uit het Engels van All Hallows' eve(ning) en verwijst naar de allerheiligenavond. Het feest wordt traditioneel gevierd op 31 oktober, de avond voor Allerheiligen. 

Volgens kerkelijk gebruik worden op 1 november alle heiligen van de rooms-katholieke kerk gezamenlijk herdacht. Een dag later, op 2 november, viert de rooms-katholieke kerk Allerzielen ter herdenking van alle gestorvenen. Er wordt op beide dagen stilgestaan bij zaken als sterfelijkheid, de dood en het laatste oordeel.

Graven schoonmaken

Volgens volkscultuurkenner Ineke Strouken is het in zuidelijke, katholieke streken al eeuwenlang gebruik dat rond de eerste november graven van familieleden, dierbaren en kennissen worden schoongemaakt. Daar hoort ook het plaatsen van witte chrysanten bij, als een ode aan de doden.

Rond de gravenschoonmaak ontstond ook in Nederland al een soort Halloween. Strouken: "Je had vroeger de meidenmarkten in de dorpen, waar de jeugd rond Allerheiligen zich bij de kerkhoven ophield, elkaar achterna zat, daar kaarsjes brandde omdat er nog geen straatverlichting was."

“Harry Potter heeft de aandacht van de jeugd gevestigd op het griezelen.”
Ineke Strouken

Nieuwe impulsen

Volgens haar hebben de wat verwaterde Nederlandse gebruiken nieuwe impulsen gekregen vanuit Amerika, waar Halloween is ontstaan uit een mengelmoes van tradities, zoals wij bijvoorbeeld kennen rond St. Maarten (11 november). Dan gaan kinderen langs de deuren om snoep vragen, net als tijdens Halloween ('Trick or treat'). Strouken merkt op dat in de polderversie van Halloween de jeugd veel minder langs de deuren trekt dan in de VS.

De Nederlandse opmars begon eind jaren tachtig, toen een paar Ierse studenten in Nijmegen een Halloweenfeest organiseerden. Langzaam maar zeker raakte het dodenfeest in zwang.

Een tijdelijke dip midden jaren negentig werd snel overwonnen toen J.K. Rowling vanaf 1997 haar Harry Potter-cyclus uitbracht. Strouken: "c. Dat heeft het Halloweenfeest ontzettend geholpen en was een impuls voor de fantasiewereld. Kinderen vinden die prachtig."

De kenner van onze volkscultuur vindt het niet erg dat Halloween als een commercieel feestje wordt gezien. "Maar dat is het in mijn ogen niet in  de eerste plaats. Als Halloween geen betekenis zou hebben, dan lukt het de commercie echt niet om dat feest tot een succes te maken. Het bedrijfsleven speelt er handig op in, maar is niet de initiatiefnemer."

Pompoenzaden

Een van de mensen die van de hausse profiteert, is Sander Sanders. Veertig jaar geleden, toen niemand nog van Halloween en pompoenen had gehoord, begon hij te experimenteren met het kweken van allerhande pompoenen. De zaden werden bij hem gebracht door gastarbeiders uit Turkije en het toenmalige Joegoslavië, die werkten in de schoenindustrie in de Langstraat. Sanders begon het gewas te kweken. "Mijn moeder kookte er voor het eerst soep van, maar het smaakte voor geen meter."

Sanders hield vol en specialiseerde zich in de teelt van tientallen soorten pompoenen, waarvan 80 procent eetbaar is. Hij geeft tegenwoordig kookworkshops en heeft een kookboek samengesteld met 1640 recepten, van voorgerechten tot en met pompoendesserts.

Dat de grootwinkelbedrijven tegenwoordig massaal aan 'zijn' siervruchten verdienen, vindt hij prima. "Het gaat mij niet om de massa, maar om het product."

Hij weet nog hoe vroeger in het katholieke zuiden lampionnen werden gesneden uit voederbieten, "een heidens karwei". Nee, Sanders neemt liever een pompoen die je prachtig kunt uitsnijden tot een vreesaanjagende lampion. "En de binnenkant kun je lekker opeten."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie