Is het vonnis over terugdringen CO2-uitstoot uitvoerbaar?

De rechtbank in Den Haag bepaalde deze week dat de Nederlandse overheid zijn internationale verplichting moet nakomen en de CO2-uitstoot sterker moet reduceren. Een bijzonder vonnis. Is het uitvoerbaar?

"Ja", zeggen deskundigen. 

Baanbrekend is het vonnis zeker. Het is wereldwijd de eerste keer dat de rechter een nationale overheid verplicht om de CO2-uitstoot te beperken, zegt Jonathan Verschuuren.

De Tilburgse hoogleraar internationaal milieurecht zag vele eerdere pogingen op niets uitlopen. "Die zaken speelden vooral in de Verenigde Staten, waar met Our Children's Trust echt een beweging is ontstaan om via rechtszaken voortgang in het klimaatbeleid af te dwingen."

"De afgelopen twee dagen heeft het Nederlandse vonnis veel internationale aandacht gekregen. Wellicht dat het invloed heeft op rechtszaken in andere landen, al is de uitspraak in Den Haag natuurlijk wel binnen het Nederlandse recht geformuleerd. Het is niet in elk land even makkelijk om als milieuorganisatie naar de rechter te stappen."

Wereldwijd

Milieuorganisaties zijn erg in hun nopjes. Woordvoerder Erik Suik van Greenpeace Nederland hoopt wel degelijk dat dit vonnis een aanzet is tot meer successen over de hele wereld.

"Ergens moet er een rechter zijn die voor het eerst een dergelijke uitspraak doet. Die is er nu. Dit laat zien dat er langs de juridische weg wat te halen valt. Nu er eenmaal beweging is, hopen we dat er veel meer volgt."

"Organisaties in diverse landen die last hebben van cyclonen, zoals Fiji en de Filippijnen, hebben bijvoorbeeld een gezamenlijke procedure in voorbereiding", vervolgt Suik. 

"De inwoners daar zijn slachtoffer van de klimaatverandering. Het is nog even lastig wie daar juridisch precies voor moet worden aangeklaagd en welke rechtbank zich daarover moet buigen, maar de zaak in Den Haag leek ook een moeilijke. Het resultaat biedt een enorme stimulans, zeker ook voor het werk in andere landen."

Wat gaat de overheid nu doen? 

De vraag is nu wat de Nederlandse overheid precies gaat doen. Formeel is een hoger beroep mogelijk, al vinden deskundigen dat het kabinet daarmee behoorlijk gezichtsverlies zou lijden. Ons land tekende immers niet voor niets een internationaal klimaatakkoord.

Het alternatief is dus concreet werk maken van de CO2-reductie, die in 2020 volgens de afspraak op minimaal 25 procent moet uitkomen (ten opzichte van 1990, in het huidige tempo komt Nederland op 17 procent uit).

Toch houdt Thijs Drupsteen, milieurecht- en staatsrechtdeskundige en voormalig lid van de Raad van State, nog rekening met een derde mogelijkheid: het kabinet laat het een beetje op zijn beloop.

"Dat heeft te maken met het vergaande karakter van de uitspraak. Het beleid moet zeer nadrukkelijk worden aangepast, benodigde maatregelen zijn niet binnen een paar weken uitgevoerd. Ik moet nog zien of ze daar meteen werk van maken. Wat er in dat geval gebeurt, weet ik niet."

"Urgenda, de beweging die de rechtszaak startte, kan dan nieuwe procedures starten en dwangsommen eisen bij het niet nakomen van het vonnis. Alleen schiet Urgenda daar weinig mee op, want het is de organisatie niet om het geld te doen. Het gaat om wijziging van het beleid."

Kosten

Drupsteen is wel onder de indruk van de wijze waarop het vonnis is gemotiveerd. "De rechtbank heeft het zorgvuldig opgebouwd, internationale documenten aangehaald en veel informatie over klimaatverandering opgenomen." 

In de motivering staat ook dat verdere reductie niet heel veel geld hoeft te kosten. Dat klopt, volgens milieueconoom Reyer Gerlagh.

"Je kunt dat aflezen aan de CO2-prijs in de EU-ETS, het Europese systeem van verhandelbare emissierechten. De kosten liggen tussen de 5 en 10 euro per ton CO2. Dit is een maat voor de kosten die de industrie moet maken om CO2 te reduceren."

"Met het Tilburg Sustainability Center hebben we onlangs een project uitgevoerd voor het ministerie van Infrastructuur & Milieu. Daaruit bleek dat de maatschappelijke opbrengsten van het verminderen van de uitstoot hoger zijn dan de prijs in de EU-ETS."

Eenvoudige maatregelen

Volgens milieuorganisaties zijn sommige besparingen relatief eenvoudig in te voeren. Suik: "Het sluiten van vervuilende kolencentrales bijvoorbeeld. De uitstoot in de energiesector stijgt de komende jaren, doordat er drie nieuwe zijn geopend."

"Terwijl er allerlei alternatieve bronnen zijn. Daarnaast is een forse inzet op energiebesparing bij bedrijven en huishoudens mogelijk en kan er bijvoorbeeld veel meer gebruik worden gemaakt van restwarmte in de glastuinbouw. Het is allemaal niet zo moeilijk, het gaat om de principiële wil om een omschakeling te maken." 

Gerlagh voegt eraan toe dat het beleid in Nederland vaak ook effectiever kan. Als voorbeeld noemt hij de subsidie voor burgers op zonne-energie.

"Ze krijgen vrijstelling van energiebelasting, terwijl tegen dezelfde kosten bedrijven veel meer CO2 kunnen beperken. Maar een subsidie op zonnecellen valt politiek goed, een belasting op energie voor de industrie juist slecht. De gemaakte keuzes zijn maatschappelijk vaak onnodig kostbaar. Voor minder subsidies en iets hogere belastingen op grondstoffen en energie -eventueel gecompenseerd door iets lagere op arbeid- kun je voor minder geld veel meer bereiken."

Historisch vonnis

In elk geval is het duidelijk dat de overheid aan de slag moet. En dat dankzij een rechterlijke uitspraak. Want het is volgens Verschuuren vrij ongebruikelijk dat een rechtbank zich zo concreet uitspreekt over het overheidsbeleid.

"Door het principe van de trias politica, de scheiding der machten, zijn rechters over het algemeen terughoudend. Ze willen er niet van worden beschuldigd dat ze op de stoel van het bestuur gaan zitten."

Onlangs was er weliswaar de uitspraak over de gasboringen in Groningen, waarbij de NAM werd opgedragen om schadevergoedingen te betalen.

Verschuuren: "Het verschil met deze zaak is dat de schade aan de huizen in Groningen heel concreet is en ook onmiskenbaar het gevolg is van overheidsbeleid. Bij klimaatbeleid gaat het over eventuele schade voor toekomstige generaties. In de historie van het Nederlandse recht ken ik geen vergelijkbare vonnissen."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie