Bedreigt 'zesde uitstervingsgolf' de mensheid?

De zesde massale uitstervingsgolf is begonnen, en dat hebben we aan onszelf te danken. Dat stelden biologen van de Amerikaanse Stanford University deze week. Moet de mensheid vrezen voor zijn voortbestaan?

Verontrustend, zo kun je de conclusies van een onderzoek van Stanford University dat eind begin deze week verscheen wel noemen.

"Als dit zo doorgaat, zal het leven op aarde er miljoenen jaren over doen om zich van deze klap te herstellen. En waarschijnlijk zal de mens dan zelf ook vrij snel van het toneel verdwijnen", zegt onderzoeker Gerardo Ceballos in The Guardian.

De vorige uitstervingsgolf, nummer vijf, betekende einde oefening voor circa 95 procent van het leven op onze planeet - inclusief de dinosaurussen. 

Een internationaal team van wetenschappers berekende aan de hand van het fossielenbestand het natuurlijke uitstervingstempo van diersoorten in de afgelopen millennia.  

Ze vergeleken dit met de uitstervingscijfers sinds de industriële revolutie, toen de mens grootschalige invloed begon uit te oefenen op de natuurlijke omgeving.

Conclusie: dankzij die invloed stierven gewervelde diersoorten in de twintigste eeuw 114 keer sneller uit dan daarvoor.

Volgens een schatting in het onderzoek verdwenen in de twintigste eeuw  477 zoogdieren, amfibieën, vissen en vogels voorgoed van het toneel. Het is echter lastig vast te stellen hoeveel soorten daadwerkelijk zijn uitgestorven.

Dit komt onder andere doordat pas in de laatste decennia nauwkeurig wordt bijgehouden welke dieren verdwijnen, en zelfs dan kan niet altijd worden uitgesloten dat nog ergens exemplaren van een nagenoeg verdwenen diersoort te vinden zijn. Van 198 soorten is het zeker dat ze zijn uitgestorven.

'Niet wereldschokkend'

Hoewel hij zich kan vinden in de methode die de onderzoekers hebben gebruik, vindt professor Christiaan Both van de Rijksuniversiteit Groningen de conclusies niet wereldschokkend.

"Ze hebben een hele nette manier gevonden om het normale uitstervingstempo te vergelijken met het huidige tempo, maar eigenlijk bevestigt dit vooral wat we al heel lang weten: soorten sterven uit wanneer we als mensen de wereld veranderen."

Buiten kijf staat dat het toegenomen uitstervingstempo van de gewervelde diersoorten zorgwekkend is, maar het is niet duidelijk welke directe gevolgen dat heeft voor de mens.

Ook paleontoloog Lars van den Hoek Ostende van Naturalis in Leiden relativeert de alarmerende uitspraken uit het Amerikaanse onderzoek. "Op het moment dat de gorilla verdwijnt, wat ik natuurlijk heel erg zou vinden, blijft het oerwoud wel gewoon bestaan."

Ecologische diensten

Het klinkt hard, maar over het algemeen heeft de mens meer aan ongewervelde diersoorten. Wormen houden immers onze landbouwgrond vruchtbaar, bijen bestuiven onze gewassen en water wordt gefilterd door moerasplanten. Als die zogenoemde ecologische diensten in gevaar komen, heeft de mensheid wel een probleem.

Het is dus de vraag of gewervelden kunnen worden beschouwd als ‘gidsorganismen’ voor het voorspellen van ontwikkelingen bij de 'dienstverleners'.

"Ik vind dat de vertaalslag die in het onderzoek wordt gemaakt is gebaseerd op een zwak argument", zegt professor Matty Berg van de Vrije Universiteit in Amsterdam. "Dat neemt niet weg dat ze hebben vastgesteld dat de gewervelden vrij snel uitsterven, sneller dan we zouden willen."

"Ik denk dat de auteurs van dit onderzoek op zich een punt hebben, maar ze zetten het wel heel dik aan", vervolgt Berg.

Hij vindt dat de conclusies van het onderzoek worden afgezwakt doordat alleen gewervelde diersoorten zijn onderzocht. Deze soorten vormen een heel klein deel van de totale biodiversiteit "van wereldwijd hooguit 1 procent", terwijl ecologische diensten dus vooral worden verleend door ongewervelden.

Appels met peren

Het is een beetje een kwestie van appels met peren vergelijken, vindt ook paleontoloog Van den Hoek Ostende. "Het is riskant om huidige ontwikkelingen naast  het fossielenbestand te leggen, want je vergelijkt dan een periode van miljoenen jaren met een van grofweg een eeuw." 

In dat al fragmentarische bestand zijn ongewervelde soorten sterk ondervertegenwoordigd. "Neem bijvoorbeeld vlinders: van zo’n teer beestje blijft niets over."

Op zijn beurt vindt Christiaan Both het geen probleem dat de onderzoekers een verband leggen tussen gewervelde en ongewervelde soorten.

"Ongewervelde soorten zijn door het gebrek aan fossielen inderdaad moeilijk te schatten, maar we hebben al vaker gezien dat de gewervelden als eerste uitsterven. Zij zijn vaak groter van formaat en hebben dus ook een groter leefgebied nodig. Dat maakt ze gevoeliger voor de invloed van de mens."

Biodiversiteit in Nederland

De algemene biodiversiteit in ons eigen land is in de twintigste eeuw wel flink teruggelopen, van 40 procent in 1900 tot 15 procent in 2000. Door natuurontwikkeling is die afname sindsdien wel afgeremd.

De vraag blijft wel of de teruggang in de afgelopen eeuw kan worden bestempeld als het begin van de zesde uitstervingsgolf. En voor het voorbestaan van de mensheid is het natuurlijk vooral relevant hoe het gaat met de ecologische dienstverleners, de ongewervelden.

Volgens Menno Reemer van het EIS Kenniscentrum Insecten en andere ongewervelden zijn hier nog geen signalen van een uitstervingsgolf te zien.

Met een aantal soorten, zoals hommels, gaat het slecht, maar dat is te verklaren door ons klimaat. Veel insectensoorten in Nederland zitten aan hun noordelijke verspreidingsgrens. Kleine klimaatveranderingen hebben voor die populaties al snel relatief grote gevolgen, maar dat wil niet meteen zeggen dat de hele soort uitsterft.

Bevolkingsgroei

Hoewel geleerden het dus over het directe gevaar voor de mensheid oneens zijn, zijn de mondiale vooruitzichten niet rooskleurig. De mens heeft ontegenzeggelijk een enorme, vaak negatieve invloed op ecosystemen.

Volgens de huidige voorspellingen zal de wereldbevolking van zeven miljard mensen aan het einde van deze eeuw zijn gegroeid tot elf miljard. Vooral in Azië en Afrika wordt een explosieve groei verwacht: de bevolking van Afrika zal verdrievoudigen.

Christiaan Both: "Dat zal een enorme druk leggen op bijvoorbeeld de natuurreservaten. Als we willen voorkomen dat nog meer soorten uitsterven, moet er heel veel gebeuren."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie