'Theo van Gogh heeft zijn beste film nooit mogen maken'

Zondag is het tien jaar geleden dat Theo van Gogh werd vermoord. Hij was columnist, interviewer, theatermaker, dichter en werd vechter voor het vrije woord genoemd. Daarnaast, of boven alles, was hij filmmaker. Maar hoe ziet juist die nalatenschap er eigenlijk uit?

In 2005 verschijnt Ter ziele, de laatste serie van Theo van Gogh. Een jaar nadat de geboren Hagenaar is vermoord door Mohammed Bouyeri. Het werk sluit een 23 jaar omvattend oeuvre af, dat om en nabij achttien speelfilms, meerdere televisieseries en zes Gouden Kalveren behelst. Weinig Nederlandse regisseurs doen hem dat na.

In 2014, zijn tiende sterfjaar, wordt Van Gogh vooral herinnerd als vechter voor het vrije woord. Voor sommigen heeft hij het publieke debat voorgoed veranderd, voor anderen ontsteeg zijn kritiek op samenleving en geloof nooit de provocatie.

Maar welke sporen heeft de filmmaker Van Gogh achtergelaten? NU.nl stelde de vraag aan enkele vrienden en collega's.

Plezier

"Ik zat net op de filmacademie, toen ik Van Goghs boekverfilming Een dagje naar het strand zag", herinnert regisseur Paula van der Oest zich, dit jaar verantwoordelijk voor de Nederlandse Oscar-inzending.

"Die film vond ik erg goed. Hij bekommerde zich volgens mij totaal niet om doelgroepen of marketing en rolde geloof ik ook van het ene project in het andere, net als ik. Hij maakte zijn films met zoveel plezier en energie, dat vond ik erg aanstekelijk."

"Het was de leukste manier van films maken", zegt ook documentairemaakster Doesjka van Hoogdalem. Zij maakte Van Gogh jarenlang mee als regieassistente en nam recentelijk een documentaire over diens zoon Lieuwe op.

"Interview, met Katja Schuurman, hebben we in vijf nachten gedraaid. Ik had zes functies, deed regie, productie, kleding, opnameleiding. Ik vond dat ook hartstikke leuk. We hadden een goed team, met zulke leuke mensen."

Financiering

Van Gogh werd afgewezen door de filmacademie en vond ook daarna moeilijk aansluiting bij de Nederlandse filmindustrie. Dit was vooral merkbaar in de financiering van zijn films.

"Theo werkte met budgetten van drie ton, terwijl sommige filmmakers al zeven ton aan subsidies kregen. Hij wilde zo graag films maken dat hij zelfs een hypotheek op zijn huis heeft genomen om dat te kunnen financieren", aldus Van Hoogdalem.

De financiering van veel Van Gogh-films lag in handen van producent Gijs van de Westelaken. "Een belangrijke nalatenschap van Theo is de les: Wacht niet te lang tot de financiering van een project doorgaat, neem zelf het initiatief."

Dat initiatief nemen ging volgens Van de Westelaken soms ook wat te rap. "Ik remde hem weleens af als hij te snel wilde beginnen met draaien. Als hij dan zei: 'We gaan lekker draaien.' Antwoorde ik: 'Nee Theo, eerst even naar het scenario kijken.' Dat deed hij dan, met grote tegenzin."

“Als hij zin had om een film te maken, dan ging hij een film maken”

"Bij Interview ging dat ook zo.", vervolgt Van de Westelaken.

"Theodor Holman had het scenario tussen kerst en oud en nieuw geschreven en leverde dat in. Nog voordat ik het wist had Theo de eerste draaidag al gepland en afspraken gemaakt. Toen heb ik hem gezegd: 'Theo, ik moet de film wel nog even verkopen.' 'Oh ja', zei hij dan. Maar het helpt ook wel weer als er zo'n druk op zit. Je moet gebruik maken van die urgentie, want het kan soms jaren duren voordat een film van de grond komt."

"Als hij zin had om een film te maken, dan ging hij een film maken", zegt Holman, scenarist en vriend van Van Gogh. "Ongeacht of hij steun kreeg van filmfondsen of omroepen. Hij wilde dat gewoon doen. De manier waarop hij alles waarmaakte is zeker inspirerend voor jonge filmmakers."

Snelheid

De snelheid waarmee Van Gogh zijn ideeën wilde uitvoeren is misschien wel zijn bekendste handelsmerk geworden. Dat beaamt ook acteur Jack Wouterse, die in meerdere films en televisieseries van Van Gogh speelde.

"Normaal moet je de hele dag wachten als je aan het filmen bent. Maar de afleveringen van Najib & Julia (televisieserie, red.) hebben we in een tijdbestek opgenomen, dat geloof je niet. Het was echt sprinten. Dat was leuk om te doen."

Om die snelheid te bewerkstelligen maakte Van Gogh vaak gebruik van drie camera's tegelijk.

"Zo kon hij zich meer toeleggen op de acteurs", zegt Holman. "Die vonden dat ook leuk, want die konden de scène in één keer in zijn geheel doorspelen. Steve Buscemi heeft dat voor de Amerikaanse versie van Interview ook gedaan. Maar een heleboel regisseurs willen dat niet, omdat ze gewend zijn met één camera te werken."

"Door het gebruik van drie camera's is het van alle kanten meteen raak", legt acteur Wouterse uit. "Daardoor kregen die scènes meer energie en meer dynamiek."

"Het gebruik van drie camera's is voor acteurs soms fijn, omdat ze meer vrijheid krijgen. Maar het betekent niet dat het daardoor ook altijd cinematografisch interessanter wordt", stelt regisseur Martin Koolhoven daar tegenover.

"Het is meer registreren, dan dat je een artistieke keuze maakt over hoe je het wilt laten zien. Veel films van Van Gogh worden gestuurd vanuit de dialoog. Maar film gaat ook over hoe je visueel iets vertelt. Als dat wat je wilt vertellen gestuurd wordt door dialoog, ben je eigenlijk meer bezig met theater", vervolgt Koolhoven.

"Hij was niet de meest sturende regisseur; liet veel aan zijn cameraman, editor en acteurs over."

“Theo werd gedreven door één ding”

Thematiek

"Theo werd gedreven door één ding", vertelt Holman. "Het hypocriete in de samenleving bestrijden."

"Als hij vond dat er hypocrisie in de man-vrouwrelatie aanwezig was, dan maakte hij daar een film over. Als hij vond dat er hypocrisie bestond rondom de moord op Pim Fortuyn, maakte hij er een film over. Als er verkeerd werd omgegaan met allochtone jongeren, maakte hij daar een film over. Hij liet zich heel erg inspireren door zijn rechtvaardigheidsgevoel."

"Bij hem ging het ergens over", zegt Wouterse. "Marokkaanse acteurs zijn in films negen van de tien keer tasjesdieven, loverboys of andere probleemgevallen. Maar Theo ging met Marokkaanse acteurs ook als acteurs om, niet als stereotypes."

Underdog

"Theo was altijd voor de underdog", licht documentairemaakster Van Hoogdalem toe. "Hij kwam altijd op voor de zwakkere, voor degene voor wie je je mening moest laten horen. Als hij films maakte over een relatie tussen een man en een vrouw, moest de vrouw ook altijd winnen."

Het vechten tegen zijn definitie van onrecht zou een reden kunnen zijn, dat in het tiende sterfjaar van Van Gogh vooral word stilgestaan bij zijn optreden in polemieken en debatten. "Mensen herinneren meer de persoon Theo van Gogh dan zijn films. Hij was ook meer een fenomeen dan een regisseur."

"Veel van zijn energie zat ook in andere dingen dan in het maken van films."

Dood

Wat de een als rechtvaardigheidsgevoel omschrijft, ervaart een ander als provocerende aandachttrekkerij. Van Gogh moest die discrepantie met zijn leven betalen. Zijn carrière als filmmaker werd in een keer afgekapt. Waartoe zou hij nog in staat zijn geweest?

"Als hij nog had geleefd, dan had hij de Amerikaanse versie van Interview zelf gemaakt", denkt Van de Westelaken.

"Er lag bovendien nog een film te wachten met de werktitel lesbische roadmovie. Dat ging over twee vrouwen in bad, een scenario van Ronald Giphart. Daarna had hij misschien nog een of twee films geregisseerd, voordat hij de definitieve Van Gogh-film had gemaakt. Daarin zouden al zijn politieke onderwerpen, manier van film maken en de man-vrouwrelaties bij elkaar zijn gekomen", aldus Van de Westelaken.

"Theo werd steeds beter", meent ook Wouterse. Maar: "Hij heeft zijn beste film nooit mogen maken."

De moord op Theo van Gogh

Theo van Gogh 1957 - 2004. © ANP
Bij het naambordje van de dinsdag vermoorde Theo van Gogh heeft iemand een bloem gehangen. © ANP
De politie heeft een tent geplaatst over het stoffelijk overschot van Theo van Gogh. De filmmaker is dinsdagochtend rond 09.00 uur in de Linnaeusstraat in Amsterdam doodgeschoten. © ANP
Sporenonderzoek in Amsterdam. In de tent ligt het lichaam van filmmaker Theo van Gogh. © ANP
Met pionnen worden sporen gemarkeerd op de Mauritskade in Amsterdam, waar Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, werd beschoten door agenten. © ANP
Voor het huis van de vermoorde Theo van Gogh is woensdag een bloemenzee ontstaan. © ANP
Vrienden en bekenden van Theo van Gogh waaronder schrijver Theodor Holman (op rug) troosten elkaar voor deur van Column-produktions, het filmbedrijf waar Van Gogh mede-eigenaar was. © ANP
Premier Balkende geeft in Den Haag een persconferentie over de moord op Theo van Gogh. Balkenende zei dat hij in Nederland een 1klimaat van verharding. © ANP
Mensen zijn op de Dam in Amsterdam bijeen om Theo van Gogh te herdenken, die eerder die dag werd vermoord. © ANP
De moord op Theo van Gogh overheerst de voorpagina's van de kranten. © ANP
In het stadhuis van Amsterdam is een condoleanceregister voor Theo van Gogh geopend. Om 14.00 uur tekende burgemeester Cohen als eerste het register, waarna de rest van het college van burgemeester en wethouders volgt. © ANP
Kinderen nemen een kijkje op de plek in Amsterdam waar een dag eerder Theo van Gogh werd vermoord. © ANP
Een graffiti-kunstenaar heeft een portret van Theo van Gogh gemaakt in de Warmoesstraat in Amsterdam. © ANP

Deel deze foto via:

Terug naar slideshow

Overzicht: De carrière van Theo van Gogh

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie